MEB Kazanım Fiilimsiler Isim Fiil Sıfat Fiil Zarf Fiil Bulma Eğlenceli Etkinlikler ve Oyunlu Anlatım

MEB Kazanım Fiilimsiler Isim Fiil Sıfat Fiil Zarf Fiil Bulma Eğlenceli Etkinlikler ve Oyunlu Anlatım

MEB Kazanım Fiilimsiler: İsim-Fiil, Sıfat-Fiil, Zarf-Fiil ve Oyunlu Anlatım

Temel Kazanımlar

  • Fiilimsi (Eylemsi) kök veya gövdelerine getirilen özel eklerle türetilen, cümlede isim, sıfat ve zarf görevinde kullanılan sözcük gruplarını ayırt eder.
  • İsim-fiil, sıfat-fiil ve zarf-fiil türlerini ekleri ve cümledeki işlevleri üzerinden doğru biçimde tespit eder.
  • Kalıplaşmış isimler ile fiilimsileri, kip/şahıs eki almış çekimli fiiller ile eylemsileri birbirine karıştırmadan ayırt eder.

Fiilimsi (Eylemsi); fiil kök veya gövdelerine belirli eklerin getirilmesiyle türetilen, fiil anlamını tamamen kaybetmeyen ancak cümlede isim, sıfat ya da zarf görev üstlenen sözcüklerdir. Fiilimsiler kip ve şahıs eki almaz, olumsuzluk ekini (-ma / -me) alabilir ve cümlede yan cümlecik kurarlar.


İçindekiler

  1. Fiilimsi Nedir ve Temel Özellikleri
  2. İsim-Fiil (Eylemlik) ve Özellikleri
  3. Sıfat-Fiil (Ortaç) ve Özellikleri
  4. Zarf-Fiil (Bağ-Fiil / Ulaç) ve Özellikleri
  5. Eğlenceli Etkinlikler ve Oyunlu Anlatım Yöntemleri
  6. Fiilimsi Türleri Karşılaştırma Tablosu
  7. Özet Tablo
  8. Sıkça Sorulan Sorular

Fiilimsi Nedir ve Temel Özellikleri

Milli Eğitim Bakanlığı (MEB) Türkçe Dersi Öğretim Programı’nda 8. sınıf düzeyinde kritik bir yere sahip olan fiilimsiler, LGS (Liselere Geçiş Sistemi) sınavında her yıl doğrudan soru gelen temel dil bilgisi konuları arasındadır.

Fiilimsilerin üç temel kuralı bulunur:

  1. Fiil Kök veya Gövdesinden Türetilir: İsim köklerine fiilimsi ekleri getirilemez.
  2. Çekimli Fiil Değildir: Kip (zaman/dilek) ve şahıs eki almazlar. Cümlede yüklem olabilseler de temel eylem çekimine girmezler.
  3. Olumsuzluk Ekini Alabilirler: Fiilimsiler -ma / -me olumsuzluk ekini alabilme yeteneğini korurlar (Örn: okumak / okumamak).

:light_bulb: İpucu: Bir sözcüğün fiilimsi olup olmadığını anlamak için ilk olarak sözcüğün köküne odaklanın. Kök isimse o sözcük fiilimsi olamaz. Ardından üzerine gelen ekin zaman/şahıs mı yoksa eylemsi eki mi olduğunu kontrol edin.


İsim-Fiil (Eylemlik) ve Özellikleri

Fiil kök veya gövdelerine getirilen -ma / -me, -ış / -iş / -uş / -üş, -mak / -mek ekleriyle yapılan ve cümlede isim görevinde kullanılan sözcüklerdir.

  • Akılda Kalıcı Şifre (Kodlama): “MA-YIŞ-MAK”

Örnekler:

  • Kitap okumak zihni dinlendirir. (okumak ➔ İsim-fiil)
  • Onun gülüşü herkese moral veriyordu. (gülüş ➔ İsim-fiil)
  • Sahilde yürüyüş yapmayı çok sever. (yürüyüş, yapmayı ➔ İsim-fiil)

:warning: Kalıplaşmış İsim Uyarısı: İsim-fiil eki aldığı halde zamanla bir kavramın, nesnenin ya da yiyeceğin kalıcı adı haline gelmiş sözcükler fiilimsi özelliğini kaybeder.

  • Kalıplaşmış İsim: Bahçedeki kazma kaybolmuş. (Alet adı)
  • Fiilimsi: Toprağı kazma işi akşama kaldı. (Eylem adı)
  • Diğer kalıcı isim örnekleri: dondurma, sarma, dolma, ekmek, çakmak, danışma, giriş.

Sıfat-Fiil (Ortaç) ve Özellikleri

Fiil kök veya gövdelerine getirilen -an / -en, -ası / -esi, -mez / -maz, -ar / -er, -dik / -dik / -duk / -dük, -ecek / -acak, -miş / -mış / -muş / -müş ekleriyle türetilip niteleme görevi üstlenen fiilimsilerdir.

  • Akılda Kalıcı Şifre (Kodlama): “ANASI MEZAR DİKECEKMİŞ”

Örnekler:

  • Koşan çocuklar parka doğru ilerledi. (koşan çocuk ➔ Nasıl çocuk? Koşan sıfat-fiil)
  • Dönülmez akşamın ufkundayız. (dönülmez akşam ➔ Sıfat-fiil)
  • Tanıdık yüzlerle karşılaşmak güzeldi. (tanıdık yüz ➔ Sıfat-fiil)

Adlaşmış Sıfat-Fiil Durumu:

Sıfat-fiilin nitelediği isim cümleden düştüğünde, sıfat-fiil ismin ekini üzerine alarak adlaşır.

  • Gelen müşterileri karşıladı. (Sıfat-fiil + İsim)
  • Gelenleri karşıladı. (Adlaşmış sıfat-fiil)

:warning: Kip Eki ile Karıştırma Uyarısı: -ar, -mez, -dik, -ecek, -miş ekleri hem zaman eki hem sıfat-fiil eki olabilir.

  • Zaman Eki (Çekimli Fiil): Gelecek hafta teyzemler gelecek. (Gelecek zaman yüklemi)
  • Sıfat-Fiil: Gelecek hafta sınav var. (Hangi hafta? Gelecek hafta ➔ Sıfat-fiil)

Zarf-Fiil (Bağ-Fiil / Ulaç) ve Özellikleri

Fiil kök veya gövdelerine getirilerek cümleyi durum veya zaman yönünden tamamlayan fiilimsilerdir.

  • Temel Ekler: -ken, -alı/-eli, -asiye/-esiye, -e/-a, -maden/-meden, -dağında/-diğinde, -ince/-ince, -ip/-up, -arak/-erek, -dıkça/-dikçe, -r...-mez, -casına/-cesine
  • Akılda Kalıcı Şifre (Kodlama): “Kenyalı Asiye ince ipi arayıp maden dağında…”

Zarf-fiiller cümleye iki temel anlam katar:

  1. Durum Anlamı: Yükleme sorulan “Nasıl?” sorusuna cevap verir.
  2. Zaman Anlamı: Yükleme sorulan “Ne zaman?” sorusuna cevap verir.

Örnekler:

  • Ders çalışırken müzik dinlemem. (Ne zaman? Ders çalışırken ➔ Zaman anlamlı zarf-fiil)
  • Gülerek içeri girdi. (Nasıl? Gülerek ➔ Durum anlamlı zarf-fiil)
  • Ödevini bitirince dışarı çıktı. (Ne zaman? Bitirince ➔ Zaman anlamlı zarf-fiil)

Eğlenceli Etkinlikler ve Oyunlu Anlatım Yöntemleri

Fiilimsi konusunu soyut olmaktan çıkarıp öğrenciler için eğlenceli hale getirecek sınıf içi ve bireysel etkinlik önerileri:

1. Fiilimsi Dedektifliği (Gizemli Metin Oyunu)

  • Uygulama: Öğrencilere kısa bir hikaye dağıtılır. Hikayedeki fiilimsiler renkli kalemlerle işaretlenir:
    • İsim-fiiller ➔ Mavi
    • Sıfat-fiiller ➔ Yeşil
    • Zarf-fiiller ➔ Kırmızı
  • Hedef: En çok doğru tespiti yapan öğrenci “Başdedektif” unvanı kazanır.

2. “Şifre Kodlama” Tabu Oyunu

  • Uygulama: Tahtaya “MA-YIŞ-MAK”, “ANASI MEZAR DİKECEKMİŞ” veya “KENYALI ASİYE” kartları konur. Öğrenciler yasaklı kelimeleri (fiil, zaman eki, isim vb.) kullanmadan takımlarına fiilimsi eklerini anlatmaya çalışır.

3. Kalıcı İsim mi? Fiilimsi mi? Sepet Oyunu

  • Uygulama: Sınıfa iki adet sepet konur. Birine “Fiilimsi Sepeti”, diğerine “Kalıcı İsim Sepeti” yazılır. Üzerinde ekmek, dondurma, kazma, çıkış, yürüyüş, sarma, bakma yazan kartlar öğrencilere dağıtılır. Öğrenciler doğru sepete kartı atarak puan toplar.

4. Zarf-Fiil Çarkıfeleği

  • Uygulama: Bir çark üzerine -erek, -ince, -ken, -ip gibi zarf-fiil ekleri yazılır. Çarkı çeviren öğrenci gelen ekle anında “zaman” veya “durum” anlamı içeren bir cümle kurmak zorundadır.

Fiilimsi Türleri Karşılaştırma Tablosu

Özellik İsim-Fiil (Eylemlik) Sıfat-Fiil (Ortaç) Zarf-Fiil (Bağ-Fiil)
Kodlama Şifresi MA-YIŞ-MAK ANASI MEZAR DİKECEKMİŞ Kenyalı Asiye…
Cümledeki Görevi İsim Sıfat / Adlaşmış Sıfat Zarf (Durum / Zaman)
Sık Kullanılan Ekler -ma, -ış, -mak -an, -ası, -mez, -ar, -dik, -ecek, -miş -erek, -ince, -ip, -ken, -diğinde, -eli
Örnek Sözcük Okumak, Bakış Koşan, Gelecek Gülerek, Gelince
Kalıcı İsim Olma Riski Yüksek (dondurma) Orta (dolmuş) Çok Düşük

Özet Tablo

Fiilimsi Türü Anahtar Mantık Kritik Soru Örnek Cümle
İsim-Fiil Eylemin adıdır. Ne? / Ne yapmayı? Yüzmeyi yeni öğrendi.
Sıfat-Fiil İsmi niteler ya da adlaşır. Nasıl isim? / Hangi isim? Kırılmış kalpleri onardı.
Zarf-Fiil Eylemin zamanını/şeklini bildirir. Nasıl? / Ne zaman? Koşarak yanımıza geldi.

Sıkça Sorulan Sorular

1. Fiilimsi ekleri yapım eki midir yoksa çekim eki midir?
Bütün fiilimsi ekleri fiilden isim veya türev kelimeler türettiği için yapım eki kabul edilir. Fiilimsiler eklendiği kelimenin türünü değiştirir.

2. Olumsuzluk eki (-ma / -me) ile isim-fiil eki (-ma / -me) nasıl ayırt edilir?
Cümlenin anlamına bakılmalıdır. Olumsuzluk eki eylemin yapılmadığını bildirir ve vurguludur. İsim-fiil eki ise eylemin doğrudan adıdır.

  • Örnek: Sakın oraya gitme! (Olumsuzluk eki) / Oraya gitme fikri güzeldi. (İsim-fiil eki)

3. Zarf-fiiller cümleye hangi anlamları katar?
Zarf-fiiller cümleye ağırlıklı olarak durum (Nasıl?) ve zaman (Ne zaman?) anlamı katar. Örneğin; “Gülerek anlatıyordu” cümlesinde durum, “Eve varınca haber ver” cümlesinde zaman anlamı vardır.


Sınıfınızda ya da bireysel çalışmalarınızda kullanmak üzere bu konuyla ilgili printable (yazdırılabilir) fiilimsi çalışma kağıdı veya LGS tarzı çıkmış soru örnekleri hazırlamamı ister misiniz?