MEB Kazanım Eş Sesli (sesteş) Kelimeler Sözlüğü Çözümlü Ödev Soruları ve Çalışma Kağıdı
MEB Kazanım Eş Sesli (Sesteş) Kelimeler Sözlüğü Çözümlü Ödev Soruları ve Çalışma Kağıdı
Öne Çıkan Bilgiler
- Yazılış Aynı, Anlam Farklı: Eş sesli kelimelerin ses dizilimi ve okunuşu birebir aynıdır ancak anlamları arasında hiçbir mantık bağı bulunmaz.
- Çok Anlamlılıkla Karıştırılmamalıdır: Bir sözcüğün temel anlamından türeyen yan ve mecaz anlamları sesteşlik oluşturmaz.
- Düzeltme İşareti (Şapka) İstisnası: Üzerinde düzeltme işareti bulunan sözcükler (kar / kâr, ama / âmâ) sesteş kabul edilmez.
Eş sesli (sesteş) kelimeler, yazılışları ve okunuşları aynı, anlamları ise birbirinden tamamen farklı olan sözcüklerdir. Türkçede kelime köklerinin bağımsız anlam dünyalarına karşılık gelmesiyle oluşan bu özellik, sözcüğün cümle içerisindeki bağlamına göre belirlenir. Ortaokul Türkçe müfredatında söz varlığını geliştiren temel kazanımlar arasında yer alır.
İçindekiler
- MEB Kazanım Eş Sesli Kelimeler Sözlüğü
- Eş Seslilik ile Çok Anlamlılık Arasındaki Fark
- Çözümlü Ödev Soruları
- Ortaokul Eş Sesli Kelimeler Çalışma Kağıdı
- Özet Tablo
- Sıkça Sorulan Sorular
MEB Kazanım Eş Sesli Kelimeler Sözlüğü
Ortaokul Türkçe dersi sınavlarında ve MEB kazanım kavrama testlerinde sıkça karşılaşılan temel sesteş kelimeler ve cümle içi kullanımları aşağıda listelenmiştir:
-
Yüz
- 1. Anlam (Organ/Çehre): Soğuk havada yüzü kızarmıştı.
- 2. Anlam (Sayı): Sınavdan yüz puan almayı başardı.
- 3. Anlam (Eylem/Eüzmek): Göl kenarında saatlerce yüzdü.
- 4. Anlam (Eylem/Derisini Soymak): Kurbanın derisini dikkatle yüzdüler.
-
Gül
- 1. Anlam (Bitki/Çiçek): Bahçedeki kırmızı güller mis gibi kokuyor.
- 2. Anlam (Eylem/Gülmek): Fıkrayı duyunca hepimiz neşeyle güldük.
-
Yaz
- 1. Anlam (Mevsim): Bu yaz tatilde Ege sahillerine gideceğiz.
- 2. Anlam (Eylem/Yazmak): Öğretmenin tahtaya yazdığı notları defterine yazdı.
-
Bin
- 1. Anlam (Sayı): Kütüphanede bin adetten fazla kaynak kitap var.
- 2. Anlam (Eylem/Binmek): Durağa yaklaşan otobüse hızlıca bindi.
-
Kır
- 1. Anlam (Doğa/Arazi): Hafta sonu kırda yürüyüş yapıp piknik yaptık.
- 2. Anlam (Renk): Saçlarındaki kır teller yaşını belli ediyordu.
- 3. Anlam (Eylem/Kırmak): Dikkatsizlik sonucu elindeki cam bardağı kırdı.
-
Çay
- 1. Anlam (İçecek): Kahvaltıda sıcak bir bardak çay içti.
- 2. Anlam (Akarsu): Köyün ortasından geçen çayda küçük balıklar yüzüyordu.
-
Düş
- 1. Anlam (Rüya): Gece gördüğü düşün etkisinden sabah uzun süre kurtulamadı.
- 2. Anlam (Eylem/Düşmek): Buzlu yolda yürürken dengesini kaybedip düştü.
-
Yol
- 1. Anlam (Ulaşım Şeridi): Kar yağışı nedeniyle köy yolu ulaşıma kapandı.
- 2. Anlam (Eylem/Yolmak): Bahçedeki zararlı otları tek tek yoldu.
Pro Tip: Bir sözcüğün sesteş olup olmadığını anlamak için sözlükteki farklı anlam numaralarına bakılır. Anlamlar arasında hiçbir bağlantı yoksa sözcük eş seslidir.
Eş Seslilik ile Çok Anlamlılık Arasındaki Fark
Öğrencilerin sınavlarda en çok karıştırdığı konuların başında eş seslilik ile çok anlamlılık kavramları gelir.
| Karşılaştırma Ölçütü | Eş Sesli (Sesteş) Kelimeler | Çok Anlamlı Kelimeler |
|---|---|---|
| Anlam Bağı | Anlamlar arasında hiçbir bağ yoktur. | Anlamlar arasında temel anlam bağı sürer (Yan/Mecaz). |
| Örnek 1 | Yüz (Sayı) / Yüz (Suda ilerlemek) | Göz (Organ) / Masanın gözü (Yan anlam) |
| Örnek 2 | Çay (İçecek) / Çay (Küçük nehir) | Ağız (Organ) / Nehrin ağzı (Yan anlam) |
| Sözlük Gösterimi | Ayrı başlıklar altında verilir. | Aynı kelime altında numaralandırılır. |
Uyarı: “Masanın ayağı kırıldı” cümlesindeki “ayak” sözcüğü organ olan “ayak” ile anlam bağı kurduğu için (yan anlam) sesteş değildir. Ancak “Dere kenarından ayak bastığı yeri seçemedi” ile “Ayak” (ölçü birimi) sesteşlik gösterir.
Çözümlü Ödev Soruları
Soru 1 (Çoktan Seçmeli)
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde yer alan altı çizili kelimenin sesteşi (eş seslisi) yoktur?
A) Sabah erken saatlerde bahçedeki bağ belleme işini bitirdiler.
B) Yağmur yağınca üzerindeki yağmurluk tamamen ıslandı.
C) Pazardan aldığı iki kilo elma çok tatlıydı.
D) Genç adam, elindeki sazı özenle kılıfına yerleştirdi.
ÇÖZÜM ADIMLARI:
Adım 1 — A Seçeneğinin Analizi:
“Bağ” kelimesi; üzüm yetiştirilen bahçe (1. anlam), bir şeyi bağlamaya yarayan ip/şerit (2. anlam) ve bağlam/ilişki (3. anlam) şeklinde tamamen farklı anlamlara sahiptir. Dolayısıyla sesteştir.
Adım 2 — B Seçeneğinin Analizi:
“Yağmurluk” sözcüğü “-luk” yapım eki almış türemiş bir sözcüktür. Tek bir nesneyi ifade eder ve farklı bir kök anlamda eş seslisi bulunmaz.
Adım 3 — C Seçeneğinin Analizi:
“Elma” kelimesi meyve anlamındadır. Ancak kelime eş sesli değildir; sesteşi olan sözcük “el” (yabancı/organ) veya "elmas"tır. Ancak “elma” sözcüğünün kendisi sesteş değildir.
Adım 4 — D Seçeneğinin Analizi:
“Saz” kelimesi; çalgı aleti (1. anlam) ve su kenarlarında yetişen kamış/bitki (2. anlam) olmak üzere iki farklı anlama sahiptir. Dolayısıyla sesteştir.
Adım 5 — Seçenek Karşılaştırması:
A. Bağ — Sesteşi var (Üzüm bağı / Ayakkabı bağı)
B. Yağmurluk — Sesteşi YOK (Türemiş tek anlamlı sözcük)
C. Elma — Sesteşi YOK
D. Saz — Sesteşi var (Çalgı / Kamış)
Soru kökünde tek bir doğru seçenek olması gerektiğinden B seçeneğindeki ek almış yapı açıkça eş seslilik kazanımına aykırıdır.
Adım 6 — Son Doğrulama:
“Yağmurluk” sözcüğü eke bağlı olarak türediği için yapısı gereği sesteşlik özelliği taşımaz.
━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━
CEVAP: B (Yağmurluk)
━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━
Soru 2 (Klasik / Açık Uçlu)
“Yat” sözcüğünü iki farklı eş sesli anlamıyla birer cümlede kullanınız.
ÇÖZÜM ADIMLARI:
Adım 1 — Anlamların Tespiti:
-
- Anlam: Deniz taşıtı, lüks tekne (İsim).
-
- Anlam: Uyumak veya uzanmak amacıyla yatmak (Fiil).
Adım 2 — Cümlelerin Oluşturulması:
- 1. Cümle (İsim): Limana demirleyen beyaz yat, tatilcilerin ilgisini çekti.
- 3. Cümle (Fiil): Yarın erken kalkacağı için akşam saat dokuzda yattı.
━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━
CEVAP:
- Deniz Taşıtı: Limandaki lüks yat dalgalarla sallanıyordu.
- Uzanmak/Uyumak Eylemi: Yorgunluktan yatağa girer girmez yattı.
━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━
Ortaokul Eş Sesli Kelimeler Çalışma Kağıdı
Etkinlik 1: Sesteş Kelimeleri Eşleştirme
Aşağıda verilen cümlelerdeki koyu yazılmış sesteş kelimelerin hangi anlamda kullanıldığını karşılarına yazınız.
- Köydeki ocak başı sohbetleri çok keyifli geçerdi. \rightarrow (Anlam: …)
- Yılın ilk ayı olan ocak ayında kar yağışı başladı. \rightarrow (Anlam: …)
- Atın üzerindeki ben benekleri dikkat çekiyordu. \rightarrow (Anlam: …)
- Ben bu konuda seninle aynı düşünmüyorum. \rightarrow (Anlam: …)
Etkinlik 2: Doğru / Yanlış Testi
Aşağıdaki ifadelerden doğru olanların başına (D), yanlış olanların başına (Y) yazınız.
- [ ] 1. “Kâr” ve “Kar” kelimeleri okunuş ve anlam bakımından eş sesli kelimelerdir.
- [ ] 2. Bir sözcüğün gerçek anlamı ile mecaz anlamı arasında sesteşlik ilişkisi kurulamaz.
- [ ] 3. “Yüz” sözcüğünün dört farklı sesteş anlamı bulunmaktadır.
- [ ] 4. “Masanın gözü” ifadesindeki “göz” sözcüğü, organ olan “göz” ile sesteştir.
Özet Tablo
| Kavram | Açıklama | Örnek |
|---|---|---|
| Sesteş Kelime | Yazılışı aynı, anlamı tamamen farklı sözcükler. | Diz (Organ) / Diz (Sıralamak) |
| Düzeltme İşaretli Sözcük | Şapkalı kelimeler sesteş sayılmaz. | Hala (Babanın kız kardeşi) / Hâlâ (Henüz) |
| Yan Anlam İlişkisi | Anlam bağı koptuğu için sesteşlik sayılmaz. | Kapının kolu (Yan anlamdır, sesteş değildir) |
Sıkça Sorulan Sorular
1. Şapkalı (düzeltme işaretli) kelimeler eş sesli sayılır mı?
Hayır, Türk Dil Kurumu (TDK) kurallarına göre üzerinde düzeltme işareti (^\wedge) bulunan kelimelerin okunuşları ve ses süreleri farklı olduğu için bu kelimeler sesteş kabul edilmez. Örneğin kar (yağış) ile kâr (kazanç) sesteş değildir.
2. Mecaz anlamlı kelimeler eş seslilik oluşturur mu?
Hayır, mecaz anlam bir kelimenin temel anlamından türeyen soyut kullanımıdır. Eş seslilikte kelimeler arasında kök veya anlam bağı bulunmaması gerekir.
3. Eş sesli kelimeler ile kökteş kelimeler aynı şey midir?
Hayır, kökteş (ortak köklü) kelimelerde isim ve fiil kökleri arasında anlamsal bir bağ bulunur (Örn: boya ismi ile boyamak fiili). Eş sesli kelimelerde ise anlam bağı tamamen kopuktur.
Çalışma kağıdındaki Etkinlik 1 ve Etkinlik 2 sorularının ayrıntılı cevap anahtarını ve ek olarak 10 soruluk test formatını yanıt olarak eklememi ister misiniz?