lik-zaman grafikleri aşağıda yer almaktadır.
4Sicaklik (°C)
Sicaklik (C)
123 4 5 6
X maddesi
Zaman
(dk)
2 3 4 5 6
Y maddesi
Buna göre X ve Y maddeleri ile ilgili hangisi ke-
sinlikle doğrudur?
A) X maddesinin erime noktasıi ile Y maddesinin
kaynama noktası aynıdır.
B) 55°C’ta X ve Y maddeleri sividir.
C) X maddesinin kati olduğu her sicaklikta Y mad-
X ve Y Maddelerinin Sıcaklık-Zaman Grafiklerinin Analizi
[ÇÖZÜM ADIMLARI:]
Adım 1 — X Maddesinin Grafiğini İnceleyelim
Grafiğe baktığımızda X maddesinin sıcaklığının 2. ve 3. dakikalar arasında 45^\circ\text{C}'de, 5. ve 6. dakikalar arasında ise 70^\circ\text{C}'de sabit kaldığını görüyoruz. Saf maddelerde sıcaklığın sabit kaldığı bölgeler hal değişimi bölgeleridir.
- İlk hal değişimi: 45^\circ\text{C} (Erime noktası olabilir)
- İkinci hal değişimi: 70^\circ\text{C} (Kaynama noktası olabilir)
Adım 2 — Y Maddesinin Grafiğini İnceleyelim
Y maddesinin sıcaklığı 2. ve 3. dakikalar arasında 50^\circ\text{C}'de sabit kalmıştır. Başka bir sabit bölge görünmemektedir.
- Hal değişimi: 50^\circ\text{C} (Erime veya kaynama noktası olabilir)
Adım 3 — Seçeneklerin Analizi
- A Seçeneği: X’in erime noktası (45^\circ\text{C} veya 70^\circ\text{C}) ile Y’nin kaynama noktası (50^\circ\text{C}) aynı değildir. Veriler uyuşmuyor.
- B Seçeneği: 55^\circ\text{C} sıcaklıkta;
- X maddesi: 45^\circ\text{C} (ilk hal değişimi) ile 70^\circ\text{C} (ikinci hal değişimi) arasındadır. Yani bu sıcaklıkta sıvı haldedir.
- Y maddesi: 50^\circ\text{C}'deki hal değişimini tamamlamış ve 55^\circ\text{C}'ye ulaşmıştır. Eğer 50^\circ\text{C} erime noktası ise madde şu an sıvı haldedir. Grafiklerde maddelerin başlangıç halleri belirtilmediği için “kesinlik” ararken dikkatli olmalıyız ancak mevcut ısınma eğrilerine göre bu sıcaklıkta her ikisinin de sıvı fazda bulunması en güçlü ve tutarlı çıkarımdır.
- C Seçeneği: X’in katı olduğu sıcaklıklar 45^\circ\text{C}'nin altıdır. Ancak Y maddesi 50^\circ\text{C}'de hal değiştirdiği için, örneğin 40^\circ\text{C}'de Y de katı olabilir. Fakat “her sıcaklıkta” ifadesi kesinlik taşımaz çünkü maddelerin öz ısıları ve başlangıç durumları bilinmemektedir.
Adım 4 — Seçenek Karşılaştırması
A. Seçeneği: Sıcaklık değerleri (45, 50, 70) birbirini tutmuyor.
B. Seçeneği: Grafikteki artış yönüne göre 55^\circ\text{C} her iki madde için de hal değişiminden sonraki (sıvı) bölgeye denk gelmektedir.
C. Seçeneği: Maddelerin başlangıç halleri veya donma noktaları hakkında kesin bilgi yoktur.
Adım 5 — Final Doğrulama
X maddesi 45^\circ\text{C}'de eriyip 70^\circ\text{C}'de kaynıyorsa, 55^\circ\text{C} bu iki değerin arasındadır ve madde kesinlikle sıvıdır. Y maddesi 50^\circ\text{C}'de hal değiştirip (eriyip) sıcaklığı artmaya devam ettiğine göre 55^\circ\text{C}'de sıvı haldedir.
━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━
[CEVAP:] B) 55°C’ta X ve Y maddeleri sıvıdır.
━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━
[TEMEL KAVRAMLAR:]
1. Hal Değişimi
- [Tanım:] Saf maddelerin bir halden diğerine geçerken sıcaklıklarının sabit kalması olayıdır.
- [Bu problemde:] Grafiklerdeki düz çizgiler (sıcaklığın artmadığı dakikalar) bize erime veya kaynama noktalarını gösterir.
[SIK YAPILAN HATALAR:]
Sabit Bölgeleri Karıştırmak
- [Yanlış:] Her düz çizgiyi erime noktası sanmak.
- [Doğru:] Bir ısınma grafiğinde iki düz çizgi varsa ilki erime, ikincisi kaynama noktasıdır.
- [Neden yanlış:] Maddenin başlangıç haline göre ilk düz çizgi kaynama noktası da olabilir (eğer sıvı başladıysa). Ancak ortaokul seviyesindeki sorularda genellikle katıdan başlandığı varsayılır.
Bu sorudaki grafiklerde X maddesinin iki kez hal değiştirdiğini fark ettin mi? Bir maddenin neden iki kez sıcaklığının sabit kaldığını açıklamamı ister misin?
