Kuzey yarım kürede yaşayan bir öğrenci bir hafta boyunca Güneş’in doğuş ve batış saatlerini inceleyerek aşağıdaki grafiği elde ediyor.
Buna göre, X gününde, öncesinde ve sonrasında yaşananlarla ilgili aşağıdakilerden hangisi kesinlikle doğrudur?
A) X gününden önce kuzey yarım kürede gündüzler kısalmıştır.
B) X gününde Güneş ışınları Ekvator’a öğle vakti dik açıyla düşer.
C) X gününden sonra kuzey yarım kürede sonbahar mevsimi başlar.
D) X gününde Yengeç Dönencesi’ndeki yatay bir yere dik olarak konumlandırılan çubuğun gölge boyu sıfırdır.
Ekinoks Tarihleri ve Gece-Gündüz Süre Farkı Analizi
KULLANILAN FORMÜL / KURAL: Gece ve gündüz süreleri arasındaki farkın sıfır olması, 12 saat gece ve 12 saat gündüz yaşandığı anlamına gelir. Bu durum Dünya genelinde yılda iki kez (21 Mart ve 23 Eylül ekinoks tarihlerinde) gerçekleşir ve her iki ekinoks tarihinde de Güneş ışınları öğle vakti Ekvator çizgisine dik açıyla (90^\circ) düşer.
ÇÖZÜM VE SEÇENEK ANALİZİ
Grafikte dikey eksen "Gece ve gündüz süreleri arasındaki fark"ı göstermektedir. X gününde bu farkın sıfıra indiği görülmektedir. Bu nedenle X günü kesinlikle bir ekinoks (21 Mart veya 23 Eylül) günüdür.
- A) X günü 21 Mart ise, bu tarihten önce (21 Aralık – 21 Mart arasında) Kuzey Yarım Küre’de gündüzler kısalmaz, aksine uzamaya devam eder. Bu yüzden kesin değildir.
- B) X günü ister 21 Mart ister 23 Eylül olsun, ekinoks tarihlerinde Güneş ışınları öğle vakti Ekvator’a kesinlikle dik (90^\circ) açıyla düşer. Bu ifade kesinlikle doğrudur.
- C) X günü 21 Mart ise bu tarihten sonra Kuzey Yarım Küre’de sonbahar değil, ilkbahar mevsimi başlar. Bu yüzden kesin değildir.
- D) Yengeç Dönencesi’nde öğle vakti gölge boyunun sıfır olması için Güneş ışınlarının bu dönenceye dik düşmesi, yani tarihin 21 Haziran (yaz gün dönümü) olması gerekir. Ekinoks günlerinde gölge boyu sıfır olmaz; yanlıştır.
CEVAP: B — X gününde Güneş ışınları Ekvator’a öğle vakti dik açıyla düşer.
SINAV NOTU / PÜF NOKTASI: Gece ve gündüz süresi arasındaki farkın 0 olduğu anlar doğrudan ekinoks tarihlerini (21 Mart / 23 Eylül) işaret eder. Hangi ekinoks olduğu belirtilmediğinde, yalnızca her iki ekinoksta da geçerli olan ortak özellikler (Ekvator’a dik gelmesi, aydınlanma çemberinin kutup noktalarından teğet geçmesi) “kesin doğru” kabul edilir.