Soru: Aşağıdaki cümlelerde yer alan çekimli fiillerin kip ve kişilerinin yazılması isteniyor.
Cevap:
Her cümledeki çekimli fiilleri analiz ederek kipleri ve kişilerle ilgili çözümü aşağıda detaylı şekilde vereceğim.
a) Sen de beni yakıp gittin, geçen yıl bu zamanlar.
| Fiil | Kipi | Kişisi |
|---|---|---|
| Yakıp | Zarf-Fiil (Ekeylem) | - (Çekimsiz) |
| Gittin | Belirli Geçmiş Zaman (di’li) | 2. tekil kişi (sen) |
b) Böyle yazmışsa yaradan, kara toprak yeter bana.
| Fiil | **Kipi
Soru: 5) Aşağıdaki cümlelerde yer alan çekimli fiillerin kip ve kişilerini yazınız. (4 x 6 = 24 puan)
Cevap:
İçindekiler
1. Çekimli Fiil ve Temel Kavramlar
Bir fiilin, kip ve kişilik eki alarak çekimlenmiş hâline “çekimli fiil” denir. Özellikle Türkçede, fiillerin kipleri (örneğin geniş zaman, gelecek zaman, di’li geçmiş zaman, miş’li geçmiş zaman, şart kipi vb.) ve bu kipleri takip eden kişi ekleri (1. tekil, 2. tekil, 3. tekil vb.) önemlidir. Aşağıdaki adımlarda, her cümlede çekimli fiilleri tespit edip hem kiplere hem de kişi eklerine bakacağız.
2. Cümlelerin Analizi
2.1. (a) “Sen de beni yakıp gittin, geçen yıl bu zamanlar.”
• “yakıp” kelimesi –ıp eki almış zarf-fiil (ulaç) olduğundan, çekimli bir fiil değildir. Bu nedenle kip ve kişi eki yoktur.
• “gittin” fiiline bakalım:
- Kök: “git”
- Kip eki: “-di” (di’li geçmiş zaman)
- Kişi eki: “-n” (2. tekil kişi)
- Sonuç: “gittin” = di’li geçmiş zaman, 2. tekil kişi
2.2. (b) “Böyle yazmışsa Yaradan, kara toprak yeter bana.”
Bu cümlede çekimli fiiller “yazmışsa” ve “yeter” olarak görülebilir.
-
yazmışsa
- Kök: “yaz”
- Kip eki: “-mış” (miş’li geçmiş zaman)
- Bu fiile ayrıca “-sa” (şart eki) eklenmiştir
- Kişi eki: (3. tekil) → Cümlede “Yaradan” özne olarak geçtiği için 3. tekil kabul ederiz
- Sonuç: “yazmışsa” = miş’li geçmiş zaman + şart kipi, 3. tekil
-
yeter
- Kök: “yet”
- Kip eki: “-er” (geniş zaman – “yeter”)
- Kişi eki: (3. tekil) → “kara toprak” ifade edilen özne olduğu için 3. tekil
- Sonuç: “yeter” = geniş zaman, 3. tekil
2.3. (c) “Biz kartalız, Beşiktaşlıyız, hiç bitmeyecek büyük aşkımız.”
Bu cümlede esas fiil çekimleri “-yız” (isim cümlesinde ek fiil olarak düşünülebilir) ve “bitmeyecek” (gelecek zaman) şeklindedir.
-
kartalız
- Aslında “kartal” bir isimdir; ancak Türkçede isim cümlelerinde ek eylemin (ek fiil) geniş zaman hâli, kişi ekiyle birleşir.
- Kip: Geniş zaman (ek fiilin geniş zaman biçimi)
- Kişi eki: “-ız” (1. çoğul)
- Sonuç: “kartalız” = (ek fiil) geniş zaman, 1. çoğul kişi
-
Beşiktaşlıyız
- Yine isim soylu bir kelimeye ek fiil ve kişi eki getirilmiş hâli.
- Kip: Geniş zaman (ek fiilin geniş zaman biçimi)
- Kişi eki: “-yız” (1. çoğul)
- Sonuç: “Beşiktaşlıyız” = (ek fiil) geniş zaman, 1. çoğul kişi
-
bitmeyecek
- Kök: “bit”
- Olumsuzluk eki: “-me”
- Kip eki: “-ecek” (gelecek zaman)
- Kişi eki: (3. tekil) → Burada “aşkımız” 3. tekil olarak düşünülebilir
- Sonuç: “bitmeyecek” = gelecek zaman (olumsuz), 3. tekil
3. Örnek Çözüm Tablosu
| Cümle Bölümü | Fiil | Kip (Zaman/Şart/Ek Fiil) | Kişi (Şahıs Eki) |
|---|---|---|---|
| Sen de beni yakıp gittin (a) | gittin | di’li geçmiş zaman | 2. tekil (sen) |
| Böyle yazmışsa Yaradan (b) | yazmışsa | miş’li geçmiş + şart | 3. tekil (o) |
| Kara toprak yeter bana (b) | yeter | geniş zaman | 3. tekil (o) |
| Biz kartalız (c) | kartalız¹ | ek fiilin geniş zamanı | 1. çoğul (biz) |
| Beşiktaşlıyız (c) | Beşiktaşlıyız¹ | ek fiilin geniş zamanı | 1. çoğul (biz) |
| Hiç bitmeyecek büyük aşkımız (c) | bitmeyecek | gelecek zaman (olumsuz) | 3. tekil (o) |
¹ “kartalız” ve “Beşiktaşlıyız” fiil değil, ek fiil almış isim cümleleridir. Ancak “çekimli fiil” görevi üstlendiği için kip ve kişi eki olarak değerlendirilir.
4. Özet ve Önemli Noktalar
- Çekimli fiilleri bulabilmek için önce fiil kökünü, ardından kip eklerini ve son olarak kişi (şahıs) eklerini doğru tespit etmek gerekir.
- “yakıp” gibi yapılar fiilimsi (zarf-fiil) olduğu için “çekimli fiil” sayılmaz.
- İsim cümlelerinde ek eylem (ek fiil) + kişi eki birleşerek çekimli fiil gibi değerlendirilir (ör. “kartal + ız,” “Beşiktaşlı + yız”).
- “yazmışsa” gibi fiillerde birden fazla ek (ör. -mış + -sa) bulunabilir; temel kip “miş’li geçmiş zaman,” ek olarak şart eki gelmiştir.
- “bitmeyecek” örneğinde olumsuzluk eki -me ve gelecek zaman eki -ecek bir aradadır.
- Cümlede kastedilen özne ya da yüklem “3. tekil kişi,” “1. çoğul kişi” vb. belirler.
Bu şekilde her bir fiilin kip ve kişi eki görülür; sınav veya ödevlerde istenen tablolar genellikle bu adımları içerir.
