Kökün türü sorulduğunda -cümledeki anlama dikkat etmek koşuluyla- sözcüğün bütünüyle anlamlı en küçük parçasının isim mi, fiil mi olduğuna bakılır. D’deki sözcüğün kökünün türü fiildir.
A) \rightarrow iş (isim kökü)- le (isimden fiil yapım eki)- y(yardımcı ses) -iş (fiilden isim yapım eki) -i (iyelik eki)
C) \rightarrow okul \rightarrow kök hâlindedir. Bu sözcük, TDK sözlükte de "ekol" karşılığı \( olarak verilmektedir.)
E) \rightarrow ön (isim kökü) -em (isimden isim yapım eki) -li (isimden isim yapım eki)
CEVAP: D
Sözcükte Kökün Türü ve Ek Analizi
ÇÖZÜM ADIMLARI:
Adım 1 — A Seçeneğinin Analizi (“işleyişi”)
- Tahlil: \text{iş} \text{ (isim kökü)} + \text{-le} \text{ (isimden fiil yapım eki)} + \text{-y-} \text{ (yardımcı ses)} + \text{-iş} \text{ (fiilden isim yapım eki)} + \text{-i} \text{ (iyelik eki)}
- Kök: “İş” sözcüğü mastar eki (-mak/-mek) alamaz (\text{iş-mek} anlamsızdır). Dolayısıyla kökünün türü isim köküdür.
Adım 2 — B Seçeneğinin Analizi (“zihinsel”)
- Tahlil: \text{zihin} \text{ (isim kökü)} + \text{-sel} \text{ (isimden isim yapım eki)}
- Kök: “Zihin” sözcüğü bir kavram adıdır, eylem bildirmez. Dolayısıyla kökünün türü isim köküdür.
Adım 3 — C Seçeneğinin Analizi (“okul”)
- Tahlil: Günümüz Türkçesinde ve TDK güncel sözlüğünde “okul” sözcüğü kök kabul edilmektedir (Fransızca “école” sözcüğünden esinlenerek türetilmiş kök hâlinde bir sözcüktür).
- Kök: Eylem bildirmediği için kök türü bakımından isim kökü (veya kök hâlinde isim) sayılır.
Adım 4 — D Seçeneğinin Analizi (“kavram”)
- Tahlil: \text{kavra-} \text{ (fiil kökü)} + \text{-m} \text{ (fiilden isim yapım eki)}
- Kök: Sözcüğün anlamlı en küçük parçası olan “kavra-” eylemidir ve mastar eki alabilmektedir (\text{kavra-mak}). Dolayısıyla kökünün türü fiil köküdür.
Adım 5 — E Seçeneğinin Analizi (“önemli”)
- Tahlil: \text{ön} \text{ (isim kökü)} + \text{-em} \text{ (isimden isim yapım eki)} + \text{-li} \text{ (isimden isim yapım eki)}
- Kök: “Ön” sözcüğü mekânsal/durumsal bir addır. Dolayısıyla kökünün türü isim köküdür.
Adım 6 — Seçenek Karşılaştırması
A. işleyişi — Kökü “iş” olup isimdir.- B. zihinsel — Kökü “zihin” olup isimdir.
- C. okul — Kök hâlindedir ve isimdir.
D. kavram — Kökü “kavra-” olup fiildir.- E. önemli — Kökü “ön” olup isimdir.
Adım 7 — Son Doğrulama
Soruda kökünün türü fiil olan sözcük sorulmuştur. “Kavram” sözcüğü “kavramak” eyleminden türediği için kökünün türü fiil olan tek seçenek D şıkkıdır.
━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━
CEVAP: D şıkkı (kavram \rightarrow kavra- fiil kökü)
━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━
Sözcükte yapı konusunda kök-ek ayrımında sıkça karıştırılan benzer sözcüklerin (örneğin yaşam, çevre, yudum) kök tahlillerini de birlikte incelememizi ister misin?