Kkkkkkkiiiihgccc

5. Aşağıdaki cümlelerde yer alan çekimli fiillerin kip ve kişilerini yazınız. (4x6=24 puan)

Cevap:

1. İçindekiler

2. Genel Bakış

Bu soruda, çekimli fiillerin kip (zaman veya şart) ve şahıs (1. tekil, 2. tekil vb.) bilgilerinin belirlenmesi istenmektedir. Türkçede bir fiilin kipini ve şahsını bulmak için önce fiil kök veya gövdesini, ardından aldığı zaman/kip eklerini ve en son şahıs eklerini tespit ederiz.

3. Çekimli Fiillerin Yapısı

  • Kip: Fiilin hangi zaman ya da kipi (görülen geçmiş, öğrenilen geçmiş, şimdiki, geniş, gelecek, şart vb.) anlattığını gösterir.
  • Kişi: Fiilin kim tarafından gerçekleştirildiğini belirtir (1. tekil, 2. tekil, 3. tekil, 1. çoğul, 2. çoğul, 3. çoğul).

4. Cümlelerin Ayrıntılı İncelenmesi

4.1. a) Sen de beni yakıp gittin, geçen yıl bu zamanlar.

Bu cümlede fiilimiz “gittin” şeklindedir.

  • “gittin” → git- (fiil kökü) + -ti- (görülen geçmiş zaman eki) + -n (2. tekil şahıs eki).
  • Kip: Görülen Geçmiş Zaman (di’li geçmiş).
  • Kişi: 2. Tekil (Sen).

“yakıp” kısmı bir zarf-fiil (ulaç) görevi görür; çekimli fiil olarak kabul edilmez, dolayısıyla onun kipi ve şahıs eki yoktur.

4.2. b) Böyle yazmışsa yaradan, kara toprak yeter bana.

Bu cümlede iki fiil kullanımını görüyoruz: “yazmışsa” ve “yeter.”

  1. yazmışsa
  • Yapı: yaz- (fiil kökü) + -mış- (öğrenilen geçmiş zaman eki) + -sa (şart kipi eki)
  • Kip: Öğrenilen Geçmiş Zaman + Şart (bileşik kip).
  • Kişi: 3. Tekil (o / yaradan).
  1. yeter
  • Yapı: yet- (fiil kökü) + -er (geniş zaman eki)
  • Kip: Geniş Zaman.
  • Kişi: 3. Tekil (kara toprak).

4.3. c) Biz kartalız, Beşiktaşlıyız, hiç bitmeyecek büyük aşkımız.

Bu cümlede üç ayrı çekimli fiil/ek-eylem dikkat çekmektedir:

  1. kartalız
  • Aslında ad köküne ek fiil eklenerek çekimlenir: “kartal” + (y)ız.
  • Kip: Geniş Zaman (ek fiilin geniş zaman hâli).
  • Kişi: 1. Çoğul (Biz).
  1. Beşiktaşlıyız
  • Benzer şekilde ad gövdesine ek fiil gelmiştir: “Beşiktaşlı” + (y)ız.
  • Kip: Geniş Zaman (ek fiilin geniş zaman hâli).
  • Kişi: 1. Çoğul (Biz).
  1. bitmeyecek
  • Yapı: bit- (fiil kökü) + -me- (olumsuzluk eki) + -y-ecek (gelecek zaman eki).
  • Kip: Gelecek Zaman.
  • Kişi: 3. Tekil (aşkımız).

5. Özet Tablo

Cümle Fiil Kip Kişi
a) gittin Görülen Geçmiş Zaman (-di) 2. Tekil (Sen)
b) yazmışsa Öğrenilen Geçmiş Zaman + Şart 3. Tekil (O)
b) yeter Geniş Zaman 3. Tekil (O)
c) kartalız Geniş Zaman (ek fiil) 1. Çoğul (Biz)
c) Beşiktaşlıyız Geniş Zaman (ek fiil) 1. Çoğul (Biz)
c) bitmeyecek Gelecek Zaman 3. Tekil (O)

6. Sonuç ve Kısa Özet

Bu alıştırmada, fiilin kök/gövde yapısını, buna eklenen kip eklerini ve ardından gelen şahıs eklerini ayırt ederek fiillerin kip ve kişilerini belirledik. “Yakıp gittin” cümlesindeki “yakıp” fiilimsi olduğu için çekimli fiil olarak değerlendirmedik; “gittin” ise asıl çekimli fiildir. Diğer örneklerde de bazen bileşik kip (örneğin “yazmışsa” → “-mış + -sa”) veya ek fiil (“-dır, -dır” yerine “-yız” vb.) devreye girmektedir. Sonuç olarak her cümledeki fiil ve eklerini doğru ayırt ederek kip ve kişi tahlili yapılabilir.

@Abuzittin_Abuzittin