Kant’a göre bir davranışın ahlaki değeri, sonucundan veya kişiye sağlayacağı yarardan değil, ödev bilinciyle gerçekleştirilmesinden kaynaklanır. Kişi, davranışının dayandığı ilkenin herkes için geçerli olmasını isteyebilmeli ve insanı hiçbir zaman yalnızca araç olarak görmemelidir.
Buna göre aşağıdakilerden hangisi Kant’ın etik anlayışına uygun bir davranıştır?
A) Esra’nın öğretmeninden övgü almak için kaybolan telefonu okul idaresine teslim etmesi
B) Ahmet’in ileride kendisine kan gerekebileceğini düşünerek kan bağışında bulunması
C) Deniz’in ailesinden ceza almamak için sınavda kopya çekmemesi
D) Neşe’nin kendisini mutlu hissetmek için sokaktaki kedilere yiyecek vermesi
E) Can’ın, fark edilmeyeceğini bilse de kusurlu ürünü müşteriye bildirmesi
Kant’ın Ödev Ahlakı ve Koşulsuz Buyruk İlkesi
KULLANILAN FORMÜL / KURAL: Kant’ın ödev ahlakı (deontolojik etik) anlayışına göre bir eylemin ahlaki değerini belirleyen şey, eylemin sonucu ya da kişiye sağlayacağı menfaat değil; eylemin salt ödev bilinciyle ve iyi niyetle (koşulsuz buyruk) yapılmış olmasıdır. Eyleme çıkar, beklenti, korku veya duygu karışırsa o eylem ahlaki değerini yitirir.
ÇÖZÜM VE SEÇENEK ANALİZİ
- A) Esra’nın davranışı “övgü alma” beklentisi taşıdığı için koşullu buyruğa (menfaate) dayanır; Kant’a göre ahlaki sayılmaz.
- B) Ahmet’in kan bağışı yapması “ileride kendisine gerekebileceği” çıkarına dayandığı için ödev bilinciyle yapılmamıştır.
- C) Deniz’in kopya çekmemesi “ceza korkusu” sebebiyle gerçekleştiğinden dışsal bir yaptırıma bağlıdır, ödev kaynaklı değildir.
- D) Neşe’nin davranışı “kendini mutlu hissetme” gibi duygusal bir tatmin (öznel fayda) amacı güttüğü için ahlaki ödevden uzaktır.
- E) Can’ın hiçbir ceza almayacağını veya fark edilmeyeceğini bilmesine rağmen dürüst davranması, hiçbir menfaat gözetmeksizin yalnızca ödev bilinciyle hareket ettiğini gösterir.
CEVAP: E — Can’ın, fark edilmeyeceğini bilse de kusurlu ürünü müşteriye bildirmesi
SINAV NOTU / PÜF NOKTASI: Kant’ın ahlak felsefesinde amaç ve sonuç değil, niyet esastır. Bir davranış “için” (övgü için, ceza almamak için, mutlu olmak için) yapılıyorsa koşullu; yalnızca “doğru olan bu olduğu için” yapılıyorsa koşulsuz ve ahlakidir.