Kadir Öğretmen 12/A sınıfında bir etkinlik düzenlemiştir. Etkinlik öğretmenin bir kural söylemesi ve ilgili öğrencinin de bu kuralı örneklemesinden oluşacaktır:
Kadir Öğretmen: Türkçede “ile” edatı “-la/-le” şeklinde yazıldığında vasıta eki olur. Bazı durumlarda “araç” anlamı verir.
Aleyna: O da gözde öğrencilerimden biridir.
Kadir Öğretmen: Ayrılma durum eki cümlede “neden - sonuç” anlamı verir.
Kerem: Korkudan kapıdan bile bakamıyordu.
Kadir Öğretmen: Çoğul eki cümlede “yaklaşıklık” anlamını verebilir.
Pakize: 1.95 boylarında bir delikanlı gördüm.
Kuddusi: Kalemlerle karaladı çocuklar bu duvarları.
Recai: Gönderdiğim yazılar aylarca yazılmış.
Yukarıdaki etkinlikte hangi öğrenci, öğretmenin açıklamasını yanlış örneklendirmiştir?
A) Recai
B) Kuddusi
C) Pakize
D) Aleyna
E) Kerem
Çekim ve Yapım Eklerinin İşlevleri ve Cümleye Kattığı Anlamlar
KULLANILAN FORMÜL / KURAL: Türkçede isim çekim ekleri (durum, çoğul, eşitlik vb.) bazı bağlamlarda temel işlevlerinin dışına çıkarak sözcüğe farklı anlam ilgileri (neden-sonuç, yaklaşıklık, süreklilik, görelik) katabilir veya yapım eki görevi üstlenerek yeni sözcükler türetebilir.
ÇÖZÜM VE SEÇENEK ANALİZİ
- Aleyna: “gözde” sözcüğündeki bulunma durum eki (-de), ismi sıfat yaparak yeni bir kavram türetmiş ve yapım eki işlevi kazanmıştır; örnek doğrudur.
- Kerem: “Korkudan” sözcüğündeki ayrılma durum eki (-dan), eylemin gerçekleşme gerekçesini (“korktuğu için”) bildirerek neden-sonuç anlamı kurmuştur; örnek doğrudur.
- Pakize: “boylarında” sözcüğündeki çoğul eki (-lar), nicelik bildirerek “yaklaşık olarak o ölçüde” anlamı katmıştır; örnek doğrudur.
- Kuddusi: “Kalemlerle” sözcüğündeki vasıta eki (-le), eylemin hangi vasıta/araç kullanılarak yapıldığını belirtmiştir; örnek doğrudur.
- Recai: Eşitlik ekinin (-ca / -ce) “görelik” anlamı katması için “bence, bizce, kendisince” gibi bir bakış açısı bildirmesi gerekir. Cümledeki “aylarca” sözcüğü ise görelik değil, “aylar boyunca / çok uzun süre” anlamı (zaman bakımından çokluk/süre) katmıştır; örnek yanlıştır.
CEVAP: A) Recai
SINAV NOTU / PÜF NOKTASI: Eşitlik eki (-ca / -ce); “sence” sözcüğünde görelik, “boyca” sözcüğünde bakımından, “yıllarca” sözcüğünde süreklilik / çokluk, “güzelce” sözcüğünde ise pekiştirme anlamı katar. Eklerin cümledeki anlam ilgilerini belirlerken sözcüğün yerine getirdiği anlamsal karşılığı test etmek gerekir.