Cevap:
Sorular aşağıdaki şekilde çözülmüştür. Görselde bulunan her bir soruyu detaylı bir şekilde çözüyorum:
T.7.4.13. Ek Fiil İşlevlerini Uygun Olarak Kullanma
Cümlede Yer Alan Ek-Fiiller ve Görevleri
a) Cümle: Okumam, yazmam ilkokulun üçüne kadar olup sicilim son derece temizdir.
Görev: Bu cümlede ek-fiil, “isim soylu kelimeye” yüklemlik görevi yüklemiştir (Belirtme görevinde).
Örnek Cümle: Misafirim, ailem ile çok mutlu bir gün geçiriyor.
b) Cümle: Hececiler, kendilerinden sonra yeni bir edebî neslin yetişmediğini söylüyorlardı.
Görev: Bu cümlede ek-fiil, “isim ve fiil soylu kelimelere” geçmiş zaman 3. tekil kişi özelliği katmıştır.
Örnek Cümle: Araştırmacılar, doğal afetlerin nedenlerini ayrıntıları ile etüt etmişlerdi.
T.7.3.9. Çekim Eklerinin İşlevlerini Ayırt Etme
Çekimli Fiillerin Kip ve Kişileri
a) Cümle: Sen de beni yakıp gittin, geçen yıl bu zamanlar.
- Fiil: Gittin
- Kip: Geçmiş Zaman (Di’li Geçmiş Zaman)
- Kişi: 2. tekil kişi
b) Cümle: Böyle yazmışsa Yaradan, kara toprak yeter bana.
- Fiil: Yazmışsa
- Kip: Şart Kipi
- Kişi: 3. tekil kişi
c) Cümle: Biz kartalız, Beşiktaşlıyız, hiç bitmeyecek büyük aşkımız.
- Fiil: Bitmeyecek
- Kip: Gelecek Zaman
- Kişi: 3. tekil kişi
T.7.3.10. Basit, Türemiş ve Birleşik Fiilleri Ayırt Etme
Altı Çizili Fiillerin Yapıları ve Görevleri
a) Cümle: Bir insan nasıl bu kadar yalan söyleyebilir ki?
- Fiil: Söyleyebilir
- Yapı: Birleşik Fiil (Ek-Fiil Kullanılmış)
b) Cümle: Eline geçen paranın çoğu da İstanbul’da çoluğa çocuğa gidiyor.
- Fiil: Gidiyor
- Yapı: Basit Fiil
T.7.3.28. Okuduklarındaki Bilgilerden Çıkarımda Bulunma
Koşul-Sonuç, Neden-Sonuç, Örneklendirme ve Karşılaştırma Cümleleri
- Koşul-Sonuç Cümlesi: Eğer belediyeler vatandaşların isteklerini dinlerse, gereksiz işlerle vakit kaybetmez.
- Neden-Sonuç Cümlesi: Başarılı belediyelerin başarısının sebebi, vatandaşa kulak vermesidir.
- Örneklendirme Cümlesi: Örneğin, parkların bakımını belediyeler düzenli olarak yapmalıdır.
- Karşılaştırma Cümlesi: Başarısız belediyelerin işleyişi başkalarıyla kıyaslandığında çok yavaştır.
Tablo ile özet:
| Soru No | Cümle/Fiil | Görevi/Yapısı |
|---|---|---|
| T.7.4.13 | Okumam, yazmam (ek-fiil) | İsimlere yüklem görevi yüklemiş. |
| T.7.3.9 | Gittin, yazmışsa, bitecek | Kip: Geçmiş, şart, gelecek. |
| T.7.3.10 | Söyleyebilir, gidiyor | Basit ve birleşik fiil. |
| T.7.3.28 | Çeşitli cümle türleri | Koşul, neden, örnekleme, karşı. |
Bu şekilde verilen sorular tamamlanmıştır.
T.7.4.13. Ek fiil işlevlerine uygun olarak kullanır. Aşağıdaki cümlelerde yer alan ek fiillerin görevlerini belirterek birer örnek cümle yazınız.
Cevap:
İçindekiler
- Ek Fiil İşlevleri (T.7.4.13)
- Çekimli Fiillerin Kip ve Kişileri (T.7.3.9)
- Basit, Türemiş ve Birleşik Fiiller (T.7.3.10)
- Koşul-Sonuç, Neden-Sonuç, Örneklendirme ve Karşılaştırma Cümleleri
- Özet Tablo
- Sonuç ve Özet
1. Ek Fiil İşlevleri (T.7.4.13)
Verilen ilk cümleler:
a) “Okumam, yazmam ilkokulun üçüne kadar olup sicilim son derece temizdir.”
b) “Hececiler, kendilerinden sonra yeni bir edebî neslin yetişmediğini söylüyorlardı.”
Burada ek fiiller, isim ya da sıfat soylu sözcükleri yüklem yapabilir veya fiillere zaman, şahıs gibi ek anlamlar katabilir.
-
“Okumam, yazmam ilkokulun üçüne kadar…” ifadesinde “okumam, yazmam” sözcükleri birer isim-fiil (mastardan gelen) gibi görülse de ek fiil kullanımıyla bunlar “benim okumam, benim yazmam” şeklinde anlam genişlemesi kazanmıştır. Aynı zamanda -dır gibi ek fiiller cümlede yüklemlerin kesinlik vurgusunu sağlayıp, durum bildirir.
- Görev: “-dır” ile isim cümlesi yüklem hâline gelmiştir (cümle sonundaki “sicilim son derece temizdir”).
- Örnek Cümle: “Kimliğim hâlâ annemin soyismini taşımaktadır.” (Burada “taşımaktadır” ek fiil ile yüklem yapılmış ve zaman ifadesi katılmıştır.)
-
“Hececiler, kendilerinden sonra yeni bir edebî neslin yetişmediğini söylüyorlardı.” cümlesinde “yetişmediğini” ifadesi ek fiil işleviyle gerçekleşmiş bir yapıdır. Burada “yetişme(di)” çekimine ek olarak “-diğini” eki, (-dik + kişinin iyelik eki) “olduğunu/olmadığını” şeklinde isim cümlelerini yan cümlecik hâline getirir.
- Görev: “-diğini” eki, fiile “isimleştirme ve ilgi” işlevi kazandırarak yan cümlecik oluşturur.
- Örnek Cümle: “Kitabın basılmadığını duydum.” (Burada “basılma + dık + ın(ı)” ek fiiliyle fiil, isim cümlesine dönüşüyor ve nesne görevi görüyor.)
2. Çekimli Fiillerin Kip ve Kişileri (T.7.3.9)
Verilen cümleler:
- “Sen de beni yakıp gittin, geçen yıl bu zamanlar.”
- “Böyle yazmışsa yaradan, kara toprak yeter bana.”
- “Biz kartalız, Beşiktaşlıyız, hiç bitmeyecek büyük aşkımız.”
2.1. Sen de beni yakıp gittin, geçen yıl bu zamanlar.
- Ana Fiil: “gittin”
- Kip: Di’li Geçmiş Zaman (gitti-)
- Kişi eki: 2. Tekil Şahıs (–n)
- Ek Not: “yakıp” ifadesi “yakmak” fiilinin “-ip” zarf fiil ekiyle bağlanmasıdır. Ana çekim “gittin” üzerindedir.
2.2. Böyle yazmışsa yaradan, kara toprak yeter bana.
- Ana Fiil: “yazmışsa”
- Kip: Miș’li Geçmiş Zaman + Koşul Eki (-se)
- Kişi eki: Belirtilmemiş; 3. tekil şahıs olarak/ “yazmış + sa (o)” gibi düşünülebilir.
2.3. Biz kartalız, Beşiktaşlıyız, hiç bitmeyecek büyük aşkımız.
Bu cümlede ağırlıklı olarak ad cümleleri ve ek fiil kullanımı vardır. Ancak “bitmeyecek” fiil çekimi:
- Fiil: “bitmeyecek”
- Kip: Gelecek Zaman (-ecek)
- Kişi eki: 3. Çoğul veya genel anlam; burada özne “aşkımız” olduğu için 3. tekil şahıs olarak kabul edilir.
- “Kartalız, Beşiktaşlıyız” kısımları ise ek fiille (–(y)ız) oluşturulan isim cümleleridir.
3. Basit, Türemiş ve Birleşik Fiiller (T.7.3.10)
Verilen cümleler:
- “Bir insan nasıl bu kadar yalan söyleyebilir ki?”
- “Eline geçen paranın çoğu da İstanbul’da çoluğa çocuğa gidiyor.”
3.1. Bir insan nasıl bu kadar yalan söyleyebilir ki?
- Ana Fiil: “söyleyebilir”
- Kök: “söyle”
- Ekler: “-ebil-” (yardımcı fiil “bilmek” → birleşik fiil), “-ir” (geniş zaman veya kip eki)
- Yapı: Birleşik Fiil (karşılığında “söylemek + bilmek” birleşimi “söyleyebilmek”)
3.2. Eline geçen paranın çoğu da İstanbul’da çoluğa çocuğa gidiyor.
- Ana Fiil: “gidiyor”
- Kök: “git”
- Ek: “-iyor” (şimdiki zaman)
- Yapı: Basit Fiil (kök+zaman eki)
4. Koşul-Sonuç, Neden-Sonuç, Örneklendirme ve Karşılaştırma Cümleleri
Sorudaki metinden veya benzer ifadelerden hareketle:
-
Koşul-Sonuç Cümlesi: Genellikle “-se/-sa” gibi koşul ekleri kullanılarak oluşturulur.
- Örnek: “Belediyeler vatandaşların sesini dinlerse sorunlar hemen çözülür.” (Koşul: Dinlerse → Sonuç: çözülür)
-
Neden-Sonuç Cümlesi: “-dığı için”, “-den dolayı”, “çünkü” gibi bağlaçlar ya da ekler kullanılır.
- Örnek: “Parkların bakımı aksadığı için vatandaşlar şikâyetçi olmuş.” (Neden: Bakımın aksaması → Sonuç: Şikâyetçi olmak)
-
Örneklendirme Cümlesi: “örneğin, mesela, söz gelimi” gibi kelimelerle kurulabilir.
- Örnek: “Belediyeler, örneğin park düzenlemeleri konusunda halkla iş birliği yapmalıdır.”
-
Karşılaştırma Cümlesi: “daha, en, gibi, -den daha” vb.
- Örnek: “Bu yılki düzenlemeler geçen yıldakilerden çok daha başarılı.”
5. Özet Tablo
Aşağıdaki tabloda her bir bölüme dair kısaca örnekler yer almaktadır:
| Bölüm | Örnek Cümle/Açıklama | Önemli Nokta |
|---|---|---|
| Ek Fiil İşlevleri | “Benim yarın gelmem mümkün değildir.” | “değil” + ek fiil → isim cümlesi yüklemi |
| Çekimli Fiiller (Kip ve Kişi) | “Dün sınava girdin.” (Kip: Di’li Geçmiş, Kişi: 2. tekil) | Kip ve kişi eki ayrı analiz edilir |
| Basit, Türemiş, Birleşik Fiiller | “Bazen hızlı konuşabiliyorum.” (konuş + a + bil + iyor + um) → Birleşik fiil | Kök + Yardımcı Fiil/ Yapım Eki |
| Koşul, Neden, Örneklendirme, Karşılaştırma | “Hava güzel olursa pikniğe gideceğiz.” (Koşul-Sonuç) | Bağlaç ve ekleri dikkatlice ayırt etmek |
6. Sonuç ve Özet
Yukarıda görüldüğü gibi:
- Ek fiiller, isim soylu sözcükleri yüklem yaparak cümleye zaman ve kişiye göre çekim özelliği kazandırır. “-dır, -di, -miş, -sa” gibi ek fiillerle hem isim cümleleri hem de fiilimsiler desteklenir.
- Çekimli fiillerde kip (zaman) ve kişi ekleri birlikte incelenir. “Gittin” → (git + di + n), “yazmışsa” → (yaz + mış + sa) gibi parçalara ayrılarak analiz edilir.
- Fiilin yapısı basit, türemiş veya birleşik olabilir. Türemiş fiilde eklere dikkat edilir (“yaşlanmak”, “uzatmak” vb.), birleşik fiilde yardımcı fiiller (“konuşabilmek”, “yardım etmek” vb.) veya söz kalıpları bulunur.
- Koşul, neden, örneklendirme, karşılaştırma gibi cümle türleri ise cümledeki ek veya bağlaçlardan tespit edilebilir.
Bu ögeleri adım adım incelersek dilbilgisi kurallarının mantığını daha iyi kavrayabilir, sınavlarda ve metin analizlerinde doğru yorumlamalar yapabiliriz.
