Tamlamaları Türleri: Türkçede tamlamalar, anlam ilişkisi açısından dört ana gruba ayrılır:
Belirtili isim tamlaması
Belirtisiz isim tamlaması
Sıfat tamlaması
Zincirleme isim tamlaması
Tamlamanın türünü belirlerken, söz konusu iki kelimenin anlam ilişkisinin nasıl kurulduğuna dikkat edilir. Şimdi her bir örneği açıklayarak türlerini belirleyelim:
1) Dut ağacının boyu:
Türü:Belirtili isim tamlaması Açıklama: Tamlamada, “ağacının boyu” şeklinde bir iyelik ve tamlık ilişkisi vardır. “Dut ağacının” (tamlanan) ve “boyu” (tamlayan) arasında belirtili bir bağ bulunur.
2) Çocuk elbisesi:
Türü:Belirtisiz isim tamlaması Açıklama: “Çocuk elbisesi” ifadesinde herhangi bir ek ile ilişkilendirilme yapılmamış; dolayısıyla belirtisiz tamlamadır.
3) Çilek reçeli:
Türü:Belirtisiz isim tamlaması Açıklama: “Çilek reçeli” örneğinde, “çilek” ve “reçeli” arasında bir tamlama ilişkisi vardır. Ancak bu ilişki belirtisizdir çünkü iyelik eki kullanılmamış.
4) Üç Adam:
Türü:Sıfat tamlaması Açıklama: Burada “üç” (sıfat) ve “adam” arasında bir sıfat tamlaması ilişkisi bulunur. “Adam” isimdir ve “üç” onu nitelemiştir.
5) Yuvarlak masa:
Türü:Sıfat Tamlaması Açıklama: “Yuvarlak” sıfat olarak “masa” ismini niteliyor. Bu tamlama bir sıfat tamlamasıdır.
6) Hayvanın ayak parmağı:
Türü:Zincirleme isim tamlaması Açıklama: “Hayvanın ayak parmağı” ifadesinde belirtili isim tamlaması (“hayvanın ayak”) ve bir iyelik unsuru (“parmağı”) zincirleme şekilde yer almakta. Bu nedenle zincirleme isim tamlamasıdır.
7) Suyun içi:
Türü:Belirtili isim tamlaması Açıklama: Belirtili iyelik ilişkisi vardır. “Suyun” (tamlanan) ve “içi” (tamlayan) arasındaki ilişki belirtilidir.
8) Köprünün uzunluğu:
Türü:Belirtili isim tamlaması Açıklama: “Köprünün uzunluğu” ifadesinde belirtme ve iyelik vardır, dolayısıyla belirtilidir.
9) Diyarbakır karpuzu:
Türü:Belirtisiz isim tamlaması Açıklama: “Diyarbakır” (tamlayan) ve “karpuzu” (tamlanan) arasında ek kullanılmadığı için belirtisiz tamlamadır.
10) Elma ağacı:
Türü:Belirtisiz isim tamlaması Açıklama: “Elma” ve “ağacı” arasında belirtisiz bir isim tamlaması ilişkisi vardır.
Özet ve Tamlamalar Türleri:
Dut ağacının boyu: Belirtili isim tamlaması
Çocuk elbisesi: Belirtisiz isim tamlaması
Çilek reçeli: Belirtisiz isim tamlaması
Üç Adam: Sıfat tamlaması
Yuvarlak masa: Sıfat tamlaması
Hayvanın ayak parmağı: Zincirleme isim tamlaması
Suyun içi: Belirtili isim tamlaması
Köprünün uzunluğu: Belirtili isim tamlaması
Diyarbakır karpuzu: Belirtisiz isim tamlaması
Elma ağacı: Belirtisiz isim tamlaması
Sorularını çözmeye devam edebilirim, başka bir isteğin varsa yazabilirsin!
Türkçede tamlamalar üç ana çeşitte incelenir: isim tamlaması, sıfat tamlaması, zincirleme isim tamlaması. Ayrıca, isim tamlaması da kendi içinde belirtili ve belirtisiz olarak ikiye ayrılır. İşte sorudaki tamlamaların çeşitleri:
No
Tamlamalar
Tamlamanın Türü
1
Dut ağacının boyu
Belirtili isim tamlaması
2
Çocuk elbisesi
Belirtisiz isim tamlaması
3
Çilek reçeli
Belirtisiz isim tamlaması
4
Üç adam
Sıfat tamlaması
5
Yuvarlak masa
Sıfat tamlaması
6
Hayvanın ayak parmağı
Zincirleme isim tamlaması
7
Suyun içi
Belirtili isim tamlaması
8
Köprünün uzunluğu
Belirtili isim tamlaması
9
Diyarbakır karpuzu
Takısız isim tamlaması / özel isim tamlaması
10
Elma ağacı
Belirtisiz isim tamlaması
Kısa Açıklamalar:
Belirtili İsim Tamlaması: İki ismin “-ın/-in/-un/-ün” ve “-ı/-i/-u/-ü” ekleriyle birleşmesi. (ör: Ağacın boyu)
Belirtisiz İsim Tamlaması: Bir ismin diğer ismi -i haliyle belirtmeden tamlaması. (ör: Çocuk elbisesi)
Takısız İsim Tamlaması: İki isim arasında tamlama eki kullanılmadan yapılan tamlamalar. (ör: Diyarbakır karpuzu)
Zincirleme İsim Tamlaması: İkiden fazla ismin birbirine bağlanmasıyla oluşan birleşik tamlamalar. (ör: Hayvanın ayak parmağı)
Sıfat Tamlaması: Sıfat ile ismin birleşmesi. (ör: Üç adam, yuvarlak masa)
İlgili Başlık ve Terimler (LSI Anahtar Kelimeler):
Tamlamaların çeşitleri
Belirtili ve belirtisiz isim tamlaması
Sıfat tamlaması nedir
Zincirleme isim tamlaması örnekleri
Her tamlamanın türünü ezberlerken ortak noktalarına ve aldıkları eklerine dikkat edebilirsin. Daha fazla örnek görmek istersen yazabilirsin!
Tamlama, Türkçede iki (veya daha fazla) ismin veya isim ve sıfatın bir araya gelerek oluşturduğu, anlam bakımından birbirini tamamlayan sözcük gruplarıdır.
2. Tamlama Çeşitleri ve Açıklamaları
Tamlama türlerini anlamak için öncelikle temel kavramları bilmeliyiz:
a) Belirtili İsim Tamlaması
Tanım: İlk ismin sonunda -ın, -in, -un, -ün; ikinci ismin sonunda -ı, -i, -u, -ü eki bulunur.
Aşağıda her tamlamanın hangi türe girdiğini ve kısaca nedenini görebilirsiniz:
Dut ağacının boyu
Türü: Belirtili İsim Tamlaması
Açıklama: “ağacının” (-ın eki → ilgi/iyelik eki), “boyu” (-u eki → iyelik eki). İlk sözcükte -ın, ikinci sözcükte -u olduğunda belirtili isim tamlaması oluşur.
Çocuk elbisesi
Türü: Belirtisiz İsim Tamlaması
Açıklama: Birinci sözcükte genitif (-ın, -in, -un, -ün) eki yoktur, ikinci sözcükte iyelik vardır (“elbise-si”). Bu yapı belirtisiz isim tamlamasıdır.
Çilek reçeli
Türü: Belirtisiz İsim Tamlaması
Açıklama: Aynı mantıkla “çilek”te genitif eki yok, “reçeli” sözcüğünde 3. tekil kişi iyelik eki (-i) vardır.
Üç Adam
Türü: Sıfat (Niteleme) Tamlaması
Açıklama: “Üç” bir sayı sıfatıdır; sayı + isim biçimindeki öbekler sıfat tamlaması sayılır.
Yuvarlak masa
Türü: Sıfat (Niteleme) Tamlaması
Açıklama: “Yuvarlak” bir sıfat olup “masa” ismini niteleyerek sıfat tamlaması oluşturur.
Hayvanın ayak parmağı
Türü: Zincirleme İsim Tamlaması
Açıklama: Birden çok isim tamlamasının (belirtili + belirtisiz) birleşmesiyle oluşur:
• “hayvanın ayak” (belirtili gibi görünse de “ayak parmağı” alt öbeğiyle birleşince zincirleme olur)
• “ayak parmağı” (belirtisiz isim tamlaması)
Bunlar bir arada “zincirleme isim tamlaması” oluşturur.
Aşağıdaki cümlelerde bulunan tamlamaları belirtiniz
1)Adamın dilinde tüy bitti
2)Çocukların coşkusu bitmek bilmedi
3)Ege kıyılarından gezmekten hoşlanıyorum
4)Işıksız odada tek başına oturuyordu
5)Okulun bayrak direği boyandı
6)Bazı insanlar başarı için çaba göstermez
7)Beşinci katta oturuyoruz
8)Bu depo yıllarca tahıl ambarı olarak kullanılmış
9)İki günde şehrin suları
kesikti
10)Kız çocuklarını ruhu ince olur
Aşağıdaki cümlelerde bulunan tamlamaları belirtiniz
Cevap:
Aşağıdaki her cümlede yer alan tamlamaları, türüyle beraber ve kısa açıklamasıyla tabloda görebilirsin. Tamlama olmayanları da kısaca açıklayacağım.
No
Cümle
Tamlamalar / Tamlama Türü
1
Adamın dilinde tüy bitti
adamın dili (Belirtili İsim Tamlaması)
2
Çocukların coşkusu bitmek bilmedi
çocukların coşkusu (Belirtili İsim Tamlaması)
3
Ege kıyılarından gezmekten hoşlanıyorum
Ege kıyıları (Belirtisiz İsim Tamlaması)
4
Işıksız odada tek başına oturuyordu
ışıksız oda (Sıfat Tamlaması - niteleme sıfatı)
5
Okulun bayrak direği boyandı
okulun bayrak direği (Zincirleme İsim Tamlaması) (bayrak direği: Belirtisiz isim tamlaması, okulun bayrak direği: zincirleme)
6
Bazı insanlar başarı için çaba göstermez
bazı insanlar (Sıfat Tamlaması) başarı için çaba (Çaba: Belirtisiz isim tamlaması, “başarı çabası” olsa isim tamlaması sayılırdı ama burada “başarı için çaba” doğrudan tamlama değildir)
7
Beşinci katta oturuyoruz
beşinci kat (Sıfat Tamlaması - sıra sayısı + isim)
8
Bu depo yıllarca tahıl ambarı olarak kullanılmış
tahıl ambarı (Belirtisiz İsim Tamlaması)
9
İki günde şehrin suları kesikti
şehrin suları (Belirtili İsim Tamlaması)
10
Kız çocuklarının ruhu ince olur
kız çocukları (Belirtisiz İsim Tamlaması) kız çocuklarının ruhu (Zincirleme İsim Tamlaması)
Detaylı Tamlama Analizleri:
Adamın dilinde tüy bitti
adamın dili: “-ın” ekiyle belirtili isim tamlaması (“adamın dili”).
Çocukların coşkusu bitmek bilmedi
çocukların coşkusu: Her iki ismin de ek alması nedeniyle belirtili isim tamlaması.
Ege kıyılarından gezmekten hoşlanıyorum
Ege kıyıları: İlk isim yalın, ikinci isim -ı eki almış; belirtisiz isim tamlaması.
Işıksız odada tek başına oturuyordu
ışıksız oda: “Işıksız” bir niteleme sıfatıdır, sıfat tamlaması oluşturur.
Okulun bayrak direği boyandı
bayrak direği: Belirtisiz isim tamlaması
okulun bayrak direği: Bir isim tamlamasının başka bir isim tamlamasıyla birleşimi olduğundan zincirleme isim tamlaması olur.
Bazı insanlar başarı için çaba göstermez
bazı insanlar: “bazı” belgisiz sıfattır, sıfat tamlamasıdır.
“başarı için çaba”: “Başarı çabası” olsa isim tamlaması olurdu; ama arada “için” var ve bu kelime “başarıya yönelik çaba” anlamına gelir, isim tamlaması olmaz.
Beşinci katta oturuyoruz
beşinci kat: “Beşinci” sıra sayısı sıfatı, “kat” ismiyle beraber sıfat tamlaması.
Bu depo yıllarca tahıl ambarı olarak kullanılmış
tahıl ambarı: İlk isim yalın, ikincisi -ı eki almış; belirtisiz isim tamlaması olur.
İki günde şehrin suları kesikti
şehrin suları: Hem tamlayan (-in), hem tamlanan (-ı) eki var; belirtili isim tamlaması.
Kız çocuklarının ruhu ince olur
kız çocukları: İlk isim “kız”, ikinci isim “çocukları”; belirtisiz isim tamlaması.
kız çocuklarının ruhu: “kız çocukları” üzerine “ruhu”; yani zincirleme isim tamlamasıdır.
Tamlama Türlerini Hızlıca Hatırlamak İçin:
Belirtili isim tamlaması: Her iki isim de ek alır (…-in/-ın/-un/-ün + …-i/-ı/-u/-ü)
Belirtisiz isim tamlaması: Birinci isim yalın, ikincisi iyelik eki alır.
Zincirleme isim tamlaması: Tamlama içinde başka bir tamlama vardır.
Sıfat tamlaması: Sıfat + isim şeklindedir.
LSI Anahtar Kelimeler:
isim tamlaması nedir • sıfat tamlaması örnekleri • zincirleme isim tamlaması belirleme • tamlama türleri açıklama • ortaokul türkçe tamlama tablosu
Başka cümlelerle veya örneklerle de pratik yapmak istersen, yazabilirsin! @Fatmaicel
Aşağıdaki tamlamaların türlerini belirlemek ve kısaca açıklamak için her bir örneği analiz edelim:
1) Telefonun kılıfı
Türü:Belirtili İsim Tamlaması
Açıklama:
• “Telefonun” → tamlayanda “-un” eki (ilgi eki) var.
• “Kılıfı” → tamlananda “-ı” eki (iyelik eki) var. Sonuç: İki kelime ek aldığı için belirtili isim tamlamasıdır.
2) Kuş yemi
Türü:Belirtisiz İsim Tamlaması
Açıklama:
• “Kuş” → tamlayan, ek almamış (yalın halde).
• “Yemi” → tamlanan, “-i” ekini (iyelik eki) almış. Sonuç: Tamlayan ek almadan, tamlanan iyelik eki aldığı için belirtisiz isim tamlamasıdır.
3) Sıcak çorba
Türü:Sıfat Tamlaması
Açıklama:
• “Sıcak” → bir sıfattır (nitelik belirten kelime).
• “Çorba” → bir isimdir. Sonuç: Sıfat + isim birleşiminden oluştuğu için sıfat tamlamasıdır.
4) Demet’in kalemlerinin rengi
Türü:Zincirleme İsim Tamlaması
Açıklama:
Demet’in kalemleri: Belirtili isim tamlaması (Demet’in → ilgi eki, kalemleri → iyelik eki).
Kalemlerinin rengi: Belirtili isim tamlaması (kalemlerinin → ilgi eki, rengi → iyelik eki). Sonuç: Birden fazla tamlama birleşip zincirleme isim tamlaması oluşturmuştur.
Özet ve Tablolar
Tamlamalar
Türü
Açıklama
Telefonun kılıfı
Belirtili İsim Tamlaması
Her iki kelime ek almış.
Kuş yemi
Belirtisiz İsim Tamlaması
Tamlayan bir ek almaz, tamlanan iyelik eki alır.
Sıcak çorba
Sıfat Tamlaması
Sıfat + isim birleşimi.
Demet’in kalemlerinin rengi
Zincirleme İsim Tamlaması
İki belirtili isim tamlaması birleşmiştir.
Kısa Hatırlatma:
Belirtili İsim Tamlaması: Her iki isim ek alır (ör. Telefonun kılıfı).
Belirtisiz İsim Tamlaması: Birinci isim ek almaz, ikinci isim iyelik eki alır (ör. Kuş yemi).
Zincirleme İsim Tamlaması: Bir tamlama içinde başka bir tamlama vardır (ör. Demet’in kalemlerinin rengi).
Sıfat Tamlaması: Sıfat + isim birlikteliğidir (ör. Sıcak çorba).
Tamlama türlerini ayırt etmek pratik gerektirir. Daha fazla örnek ya da soru üzerinden çalışmak istersen buradayım!