Aşağıda verilen düzeneklerde ışık kaynağı ve ekranın yerleri sabit tutularak opak cis- min yeri değiştirilmiştir.
Işık ışınlarının izlediği yolu çizerek K, L ve M ekranları üzerinde oluşan cismin gölgesini çiziniz. Düzeneklerde oluşan gölgeleri inceleyerek soruları cevaplayınız.
- Çizdiğiniz gölge boylarını karşılaştırınız.
Tam Gölge Boyunun Cisme ve Işık Kaynağına Olan Uzaklığa Göre Değişimi ve Karşılaştırılması
KULLANILAN FORMÜL VE İLKE:
- Işığın Doğrusal Yayılması ve Benzerlik Oranı: Işık kaynağından çıkan ışınlar doğrusal yayılır. Cisim ışık kaynağına yaklaştıkça ekrandaki gölge büyür, ışıktan uzaklaştıkça (ekrana yaklaştıkça) gölge küçülür.
- Gölge Boyu Orantısı: \text{Gölge Büyüklüğü} \propto \frac{\text{Kaynak ile Ekran Arasındaki Toplam Uzaklık}}{\text{Kaynak ile Cisim Arasındaki Uzaklık}}
ÇÖZÜM ADIMLARI:
Adım 1 — Işınların Çizimi ve K Ekranındaki Gölgenin Belirlenmesi
- Işık kaynağının ucundan topun üst ve alt sınırlarına teğet geçecek şekilde iki doğrusal ışık ışını çizilerek K ekranına kadar uzatılır.
- Cisim ile ışık kaynağı arasındaki mesafe 10\text{ cm}, cisim ile ekran arası 20\text{ cm}'dir (Toplam mesafe: 30\text{ cm}).
- Oran: \frac{30\text{ cm}}{10\text{ cm}} = 3 kat büyüme elde edilir. Cisim ışık kaynağına en yakın konumda olduğu için en büyük gölge K ekranında oluşur.
Adım 2 — L Ekranındaki Gölgenin Belirlenmesi
- Işık kaynağından çıkan ışınlar topun sınırlarından geçirilip L ekranına ulaştırılır.
- Cisim ile ışık kaynağı arasındaki mesafe 20\text{ cm}, cisim ile ekran arası 10\text{ cm}'dir (Toplam mesafe: 30\text{ cm}).
- Oran: \frac{30\text{ cm}}{20\text{ cm}} = 1{,}5 kat büyüme elde edilir. Cisim ışık kaynağından en uzakta (ekrana en yakın) olduğu için en küçük gölge L ekranında oluşur.
Adım 3 — M Ekranındaki Gölgenin Belirlenmesi
- Işık kaynağından çıkan ışınlar topun sınırlarından geçirilerek M ekranına ulaştırılır.
- Cisim ile ışık kaynağı arasındaki mesafe 15\text{ cm}, cisim ile ekran arası 15\text{ cm}'dir (Toplam mesafe: 30\text{ cm}).
- Oran: \frac{30\text{ cm}}{15\text{ cm}} = 2 kat büyüme elde edilir. Bu gölge boyu, K ve L düzeneklerinin tam ortasında bir boyuta sahip olur.
Adım 4 — Gölge Boylarının Sıralanması
- K, L ve M ekranlarındaki oranlar karşılaştırıldığında:
3 > 2 > 1{,}5
- Bu durumda gölge boyları sıralaması \text{K} > \text{M} > \text{L} şeklinde gerçekleşir.
━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━
CEVAP:
- Soru için yazılabilecek cevap: \text{K} > \text{M} > \text{L} (K ekranındaki gölge boyu en büyük, L ekranındaki gölge boyu ise en küçüktür.)
━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━
TEMEL KAVRAMLAR:
1. Tam Gölge
- Tanım: Saydam olmayan (opak) bir cismin ışığın geçişini engellemesi sonucu arkasında kalan karanlık bölgedir.
- Bu problemde: Opak top ışığı engellemiş, ışığın doğrusal yayılması nedeniyle ekranda dairesel tam gölgeler oluşturmuştur.
2. Gölge Boyunu Etkileyen Faktörler
- Tanım: Işık kaynağı ile cisim arasındaki mesafe azaldıkça gölge boyu artar; cisim ekrana yaklaştıkça gölge boyu küçülür.
- Bu problemde: Top ışık kaynağına en yakın olduğunda (10\text{ cm}) gölge boyu maksimum seviyeye (K ekranı) ulaşmıştır.
SIK YAPILAN HATALAR:
Uzaklık ile Gölge Boyu İlişkisini Ters Yorumlama
- Yanlış: Cisim ışık kaynağından uzaklaştıkça gölgesinin büyüyeceğini düşünmek.
- Doğru: Cisim ışık kaynağına yaklaştıkça ışınların açısı genişler ve gölge büyür.
- Neden yanlış: Işık doğrusal yayıldığı için cisme yakın olan kaynaktan gelen ışınlar ekrana ulaşana kadar daha geniş bir alana yayılır.
Işık kaynağı hareket ettirilseydi gölge boyunun nasıl değişeceğini de incelememizi ister misin?