Örnek İşçi-Havuz Problemi Çözümü
Soru:
Birinin çalışma hızı diğerinin çalışma hızının üç katı olan iki işçi bir işi birlikte 12 saatte yapabiliyorlar. Buna göre, hızlı çalışan işçi işi tek başına kaç saatte bitirir?
Çözüm:
Bu tür sorularda işçiler arasında orantı kurarak ve işin toplamını “1 iş” kabul ederek çözüm yaparız.
1. İşçi Hızlarının Belirlenmesi:
- Yavaş çalışan işçinin saatlik iş yapma hızı x olsun.
- Hızlı çalışan işçinin iş yapma hızı 3x’tir (diğerinin üç katı olduğu için).
İki işçi birlikte çalıştıysa, toplam saatlik iş yapma hızları:
2. İşi Bitirme Süresi:
İki işçi beraber 1 işi 12 saatte bitiriyorsa:
Buradan:
Bu, yavaş çalışan işçinin saatlik iş yapma hızıdır.
3. Tek Başına Hızlı Çalışan İşçinin Süresi:
Hızlı çalışan işçinin iş yapma hızı:
Hızlı çalışan işçi 1 işi tek başına yapacaksa, geçen süre:
Sonuç:
Hızlı çalışan işçi işi tek başına 16 saatte bitirir.
Doğru cevap: B) 16
Birinin çalışma hızı, diğerinin çalışma hızının üç katı olan iki işçi bir işi birlikte 12 saatte yapabiliyorlar. Buna göre, hızlı çalışan işçi işin tamamını tek başına kaç saatte bitirir?
Answer:
Adım 1: İşçilerin Hızlarının Tanımlanması
- Yavaş işçinin iş yapma hızı: x (işin birim/saat)
- Hızlı işçinin iş yapma hızı: 3x (birim/saat)
Adım 2: Birlikte Çalışma Hızının Bulunması
Birlikte çalışma hızı: x + 3x = 4x (birim/saat)
Adım 3: Verilen Süreyi Kullanın
İki işçi birlikte tüm işi 12 saatte bitirdiğine göre, yapılan iş miktarını (toplam işi) 1 kabul ettiğimizde:
(4x) × 12 = 1
4x × 12 = 1
48x = 1
x = 1/48
Bu sonuç, yavaş işçinin hızının 1/48 (iş/saat) olduğunu gösterir. Yani yavaş işçi tek başına işi 48 saatte tamamlar.
Adım 4: Hızlı İşçinin Tek Başına Çalışma Süresi
Hızlı işçi yavaş işçiden 3 kat hızlı olduğuna göre hızı 3x = 3 × 1/48 = 1/16 (iş/saat) olur.
Dolayısıyla hızlı işçi tek başına işi
1 ÷ (1/16) = 16 saat
içinde bitirebilir.
Cevap: 16
Birinin çalışma hızı diğerinin çalışma hızının üç katı olan iki işçi bir işi birlikte 12 saatte yapabiliyorlar. Buna göre, hızlı çalışan işçi işi tek başına kaç saatte bitirir?
Cevap: 16
İçindekiler
1. Giriş
“İşçi-havuz problemleri” (ya da “işçi problemleri”) genellikle işin hızı, işçi sayısı, zaman, ve işin tamamlanma süresi arasındaki mantıksal bağlantıları ölçen klasik matematik sorularındandır. Bu tür problemler, işin tamamını “1 iş birimi”nin yapılması ya da “toplam iş miktarı” şeklinde modelleyerek farklı senaryoları karşılaştırmaya dayanır. Buradaki ana amaç, kim, hangi hızla, ne kadar zamanda bir işi bitirir veya birlikte çalıştıklarında bu süre nasıl değişir gibi konuları incelemektir.
Bu soruda, bir işçi diğerinin hızının 3 katına sahip ve iki işçi istekli bir şekilde beraber çalıştıklarında işi 12 saatte tamamlayabilmektedir. Bizden istenen, hızlı işçinin tek başına ne kadar zamanda işi bitireceğini bulmaktır.
Bu problem, işçi-havuz konusuna tipik bir örnektir ve aynı zamanda hız, zaman, iş miktarı gibi kavramların orantılı ve doğrusal ilişkilerle nasıl bütünleştiğini gösterir.
2. İşçi-Havuz Problemlerine Genel Bakış
İşçi-havuz problemleri, “Havuz dolma/boşalma” sorularından uyarlanarak popülerleşmiş ve çoğunlukla şu altyapıya dayanan problemlerdir:
- Her işçi veya makine belli bir iş yapma hızına sahiptir (örn. saatte
xparça üretebilir). - Bu hızlar toplanarak veya çıkarılarak (havuz problemi ise biri doldururken diğeri boşaltır gibi) toplam hıza ulaşılır.
- Toplam hızla toplam iş miktarı arasındaki ilişki üzerinden zaman hesapları yapılır.
Örneğin:
- 1 iş birimini
Tsaatte tamamlayan bir işçinin çalışma hızı \frac{1}{T} iş/saattir (miktar/saat şeklinde). - İki işçi birlikte çalıştığında hızlar toplanır (eğer aynı yönde çalışıyorlarsa) ve elde edilen toplam hızın 1 iş birimini tamamlaması için geçen süre hesaplanır.
Bu problemde de aynı mantığı göreceğiz: birinin hızı 3x, diğerinin hızı x olarak tanımlanabilir.
3. Temel Kavramlar
- Hız (iş/sa): Bir işçinin (veya makinenin) bir saatte yapabileceği iş miktarı. Örneğin h iş/sa hızı, işçinin bir saatte h birim iş yapabileceği anlamına gelir.
- Zaman (saat): İşin bitimi için geçen süre.
- Toplam iş (iş birimi): Genellikle 1 iş birimi olarak kabul edilir (örneğin 1 “tam iş” = 1 havuzun dolumu).
- Oran ve Orantı: Bu tarz sorularda hızlar ve zamanlar arasında doygunluk veya sezgisel yaklaşım yerine kesin bir orantı ilişkisi bulunur. Örneğin, hız iki katına çıkarsa zamanı yarıya indirir vs.
4. Sorunun Analizi
Verilen problem şu şekilde özetlenebilir:
- İki işçimiz var:
- İşçi A’nın hızı = 3 kat
- İşçi B’nin hızı = 1 kat
- İkisinin beraber çalışması durumunda iş 12 saatte bitiyor.
- Soru: Hızlı olan işçi (A) tek başına aynı işi kaç saatte bitirir?
Bu tip sorularda standart yaklaşım, işçilerin hızlarını ortak bir değişkenle ifade etmek, toplam hızı bulmak ve oradan zaman hesaplaması yapmaktır.
5. Adım Adım Çözüm
Aşağıdaki adımlar, bu işçi probleminin nasıl çözülmesi gerektiğini gösterir.
Adım 1: Değişkenlerin Tanımlanması
- İşçi B’nin hızı: x (iş/sa)
- İşçi A’nın hızı: 3x (iş/sa)
Neden? Çünkü problemde “Birinin çalışma hızı diğerinin çalışma hızının üç katı” diyor. Varsayalım yavaş işçi B hızına x diyelim, o halde hızlı işçi A’nın hızı 3x olur.
Adım 2: Birlikte Çalışma Hızı
Eğer iki işçi aynı anda, aynı yönde (işi yapmak için) çalışıyorlarsa, toplam hızları:
Adım 3: İşin Toplam Büyüklüğü
Standart işçi-havuz sorunlarında genellikle “işin tamamını” 1 iş birimi olarak alırız. Fakat bazen daha rahat anlaşılması için, 1 iş birimi üzerinden değil de “işin tamamı” şeklinde bir \text{I} tanımlanabilir. Burada biz 1 iş birimini “tüm iş” olarak alacağız.
İki işçi birlikte (yani 4x hızla) işe başladığında, bu 1 iş birimini tamamlamak için gereken süre 12 saat olarak verilmiştir. Bu durumda:
Ya da
Adım 4: Hızlı İşçinin Tek Başına Çalışma Süresi
Öncelikle, yukarıdaki denklem üzerinden x değerini bulalım:
Böylece:
- Yavaş işçi B’nin hızı = x = \frac{1}{48} iş/sa
- Hızlı işçi A’nın hızı = 3x = 3 \times \frac{1}{48} = \frac{3}{48} = \frac{1}{16} iş/sa
Şimdi, hızlı işçi A tek başına çalışırsa, hız (\frac{1}{16} \text{ iş/sa}) olacağından 1 iş birimini bitirme süresi:
Adım 5: Sonucun Kontrolü
Elde ettiğimiz sonuca göre, hızlı işçi A = 16 saat. Yani hızlı işçi tek başına 16 saatte işi bitirir.
Bunu kontrol edebiliriz:
- Eğer A tek başına 16 saatte bitiriyorsa, saatte \frac{1}{16} birim iş yapar.
- Eğer B tek başına çalışsaydı, hızı \frac{1}{48} olduğu için, 1 işi \frac{1}{\frac{1}{48}} = 48 saatte bitirirdi.
- A ve B birlikte çalıştıklarında hızları \frac{1}{16} + \frac{1}{48} = \frac{3}{48} + \frac{1}{48} = \frac{4}{48} = \frac{1}{12} olur; bu da 1 işi 12 saatte tamamen bitirebileceklerini gösterir.
Gerçekten de 12 saatlik veriyi sağlıyor. Buradan da cevabımızın 16 olduğu doğrulanır.
6. Problemde Öne Çıkan İpuçları
- Kat Oranlı Hızlar: Bir işçi diğerinin hızının üç katı olduğunda, kolaylıkla “1 ve 3” şeklinde oranlamak hesaplamaları basitleştirir.
- Tek İş Birimi Mantığı: Problemlerde hep 1 iş birimini esas almak, formülleri sadeleştirir ve başka herhangi bir “iş miktarı” parametresiyle uğraşmayı önler.
- Birlikte Çalışma Süresi: Genellikle iki veya daha fazla işçi beraber çalıştıklarında hızları toplanarak, verilen süreler yardımıyla toplam işin büyüklüğüne dair ipucu elde ederiz. Oradan hareketle tek tek işçiler için zaman değerleri hesaplanır.
7. Farklı Yöntemlerin Karşılaştırılması
İşçi-havuz türü problemleri çözerken şu farklı yöntemleri kullanabiliriz:
-
Yöntem 1: Hız Yaklaşımı (en yaygın)
-
Her işçi veya makine için “saatte yaptığı iş miktarı” hesaplanır.
-
Toplam iş 1 olarak alınır.
-
Hızların toplamı üzerinden zaman hesaplanır.
-
Yöntem 2: Oran-Orantı Yaklaşımı
-
Özellikle hızları oranlayıp, varsa ek süre bilgilerini bu oranlarla eşleştirebilirsiniz.
-
Örneğin bu problemde: “Birinin hızı 3k, diğerinin hızı k.” Beraber 12 saatte yaparlar. → Toplam hız 4k, iş 12 saatte bitiyor.
-
Yöntem 3: Tablo Yöntemi
-
Bazı kaynaklar her işçi için ayrı sütun açıp, birlikte çalıştıkları durumu ayrıca tabloda gösterir. Bu tablo üzerinden işlem yapılır.
Çoğunlukla en sık kullanılan yaklaşım, 1. yöntemdir. Oran-Orantı Yaklaşımı da hemen hemen aynı mantığa dayanır ve benzer sonuçları verir.
8. Benzer Problemlere Uyarlama
- İki Pompa, Bir Depo Doldurma: Biri 3 kat güçlü, diğeri daha yavaşsa ve ikisi beraber 6 saatte depoyu dolduruyorsa, tek başına güçlü pompa ne kadar sürede doldurur?
- Üç İşçi Problemi: A, B, C olmak üzere, farklı hızlarda iş yapan işçilerin birlikte ne kadar sürede işi bitirecekleri veya birinin yokluğunda kalan iki işçinin ne kadar sürede bitireceği, aynı mantıkla çözülebilir.
Tüm bu problemler, “iş miktarı = hız × zaman” denklemine dayalıdır ve hızların birlikte veya ayrı ayrı etkisi incelenerek çözüme ulaşılır.
9. Sık Yapılan Hatalar
- Toplam İş Kavramını Yanlış Almak: Bazı öğrenciler, 1 iş birimi yerine 12 iş birimi veya 1 saatte yapılan işi karıştırarak denklem hataları yapabilirler.
- Hızların Toplanmasını Unutmak: “Hız” yerine “zaman” toplamak gibi yanlış uygulamalar yapılması. Oysa iki işçi beraber çalıştığında zamanları değil, hızları toplanır.
- Fazla Basitleştirme veya Ezber: Bir kez “hız = iş / zaman” formülünü hafızaya almadan, ezber yöntemlerle sonuca ulaşmaya çalışarak farklı veya karmaşık sorularda hataya düşülebilir.
- Birim Analizi Yapmamak: Birimlerin tutarlı olmasına (iş birimi, saat) dikkat edilmemesi, sonuçların karışmasına yol açar.
10. Örnek Tablo: Verilerin Özetlenmesi
Aşağıda, bu problemdeki temel verileri ve her işçiye ait parametreleri özetleyen bir tablo yer almaktadır:
| İşçi | Hız (iş/sa) | Tek Başına Tamamlama Süresi | Birlikte Çalışma Durumu |
|---|---|---|---|
| Hızlı İşçi (A) | 3x | T(A) = ? (Aranıyor) | Toplam hız: 4x / Beraber bitirme süresi: 12s |
| Yavaş İşçi (B) | x | T(B) = ? | Aynı şekilde 12 saatte birlikte iş yapar |
| Birlikte (A + B) | 3x + x = 4x | 12 saat | 1 iş birimi / 12 saatte tamamlanıyor |
Bu tabloda her satırda bir işçiyi veya durumu (birlikte çalışma) inceleyebiliriz. Hız ve süre tabloda netleştikçe, hangi işçinin tek başına ne kadar sürede bitirdiğini kolayca görebiliriz.
11. Karmaşık İşçi-Havuz Problemlerinde İleri Düzey Yaklaşımlar
Yukarıdaki problem basit bir senaryoya sahip olsa da, bazı problemler çok daha karmaşık yapıya sahip olabilir. Örneğin:
11.1 Değişken Oranlı Hızlar
Bazen işçi A başlangıçta hızlı çalışır ama 6 saat sonra hızı düşer. Veya kullanılan makine hasar görür ve hızı yarıya iner. Bu tarz senaryolarda, toplam iş bölünerek “dilim dilim” hesaplama yapılır. Örneğin:
- İlk 6 saat: A’nın hızı h_1, B’nin hızı h_B.
- Sonraki 4 saat: A’nın hızı h_2 (farklı).
Bu durumlarda, her bölümde yapılan işi hesaplayıp, toplamın 1’e ulaşıp ulaşmadığı kontrol edilir.
11.2 Birden Fazla İş ve İşçi Kombinasyonları
Bir problemde, iki ayrı proje, üç farklı işçi gibi durumlar olabilir. Her işçi farklı projede farklı hız sergileyebilir. Bu durumda problem “dadya” karmaşıklaşır, ancak temel yaklaşım yine “hız × zaman = iş miktarı” formülünden ibarettir.
12. İşçi-Havuz Problemlerinin Günlük Hayatta Karşımıza Çıktığı Durumlar
- Nakliye: İki kamyon farklı taşıma kapasitelerine sahiptir. Birlikte bir depoyu taşımak 8 saat sürüyor. Daha hızlı kamyon tek başına ne kadar zamanda taşır?
- İnşaat: İki ekipten biri diğerinin 2 katı harç hazırlayabiliyor. Beraber 10 saatte duvarı örebiliyorlarsa, hızlı ekip tek başına ne kadar zamanda tamamlar?
- Veri İşleme: Biri yüksek performanslı, diğeri standard olan iki sunucu, bir veritabanı bakımı işini birlikte 3 saatte bitiriyor. Güçlü sunucu tek başına ne kadar sürede bitirir?
Bu örneklerin tamamı aslında işçi-havuz problemlerinin hayata uyarlanmış hâlleridir.
13. Adım Adım Özet
Aşağıda, sorumuzun çözümünün özet maddeleri verilmiştir:
- Problem Tanımı: Bir işçi diğerinin hızının 3 katında çalışıyor. Beraber işi 12 saatte bitiriyorlar.
- Hızların Adlandırılması: Yavaş işçinin hızı x, hızlı işçinin hızı 3x.
- Toplam Hız: 3x + x = 4x. Bu toplam hızla 12 saatte iş tamamlanıyor → 4x \times 12 = 1.
- Hız Değerinin Bulunması: 48x = 1 \implies x = \frac{1}{48}.
- Hızlı İşçinin Hızı: 3x = \frac{3}{48} = \frac{1}{16}.
- Tek Başına Zaman: \frac{1}{\frac{1}{16}} = 16 \text{ saat}.
Dolayısıyla hızlı işçi tek başına 16 saatte bu işi bitirebilir.
14. Sonuç ve Özet
Bu problemde, “birinin hızı diğerinin hızının üç katı” ifadesiyle başladık. İki işçinin birlikte 12 saatte tamamladığı iş, tek bir iş birimi olarak kabul edildi. Toplam hız 3x + x = 4x biçiminde alındı. “4x hızıyla 12 saatte 1 iş yapılıyor” ifadesinden x hızını \frac{1}{48} olarak bulduk. Dolayısıyla hızlı olan işçinin hızı 3x = \frac{1}{16} iş/sa olarak hesaplandı. Bir tam işin bu hızla tamamlanması 16 saat sürer.
Böylece klasik işçi-havuz problemleri mantığıyla, cevabın 16 olduğu kesinleşti.
Bu tür sorulardaki en kritik nokta, işi her zaman “1 iş birimi” olarak kabul ederek hızı (iş/sa) cinsinden tanımlamaktır. Hızların toplanması ve temel denklemin (\text{Toplam Hız} \times \text{Zaman} = \text{Toplam İş}) kullanılması, bu tarz problemleri sistematik şekilde çözmenin temel aracıdır.
Bu sorunun kısa cevabı: 16 saattir.
