İşçi-havuz problemi (1,7)


Cevap 14,4

Problem Çözümü: İşçi-Havuz Problemi

Soruda verilenler:

  • Musluk A: Havuzu 12 saatte dolduruyor.
  • Musluk B: Havuzu 18 saatte dolduruyor.
  • Musluk C: Havuzun yarısını 8 saatte boşaltıyor (C musluğu negatif etki yapıyor).

Sorulan: Üç musluk aynı anda çalışmaya başladığında, havuz kaç saat sonra tamamen dolar?


Adım 1: Muslukların saatlik iş oranlarını belirleme

Her musluk için saatlik iş oranını bulalım:

  1. A musluğu:
    Havuzun tamamını 12 saatte dolduruyorsa, bir saatte yaptığı iş oranı:
A = \frac{1}{12}
  1. B musluğu:
    Havuzun tamamını 18 saatte dolduruyorsa, bir saatte yaptığı iş oranı:
B = \frac{1}{18}
  1. C musluğu:
    Havuzun yarısını 8 saatte boşaltıyorsa, havuzun tamamını boşaltma süresi:
2 \cdot 8 = 16 \ \text{saat}

O halde bir saatte yaptığı iş oranı (negatif etki):

C = -\frac{1}{16}

Adım 2: Toplam birleşik iş oranını bulma

Üç musluk aynı anda açıldığında toplam iş oranı:

A + B + C = \frac{1}{12} + \frac{1}{18} - \frac{1}{16}

Bu kesirleri ortak paydada toplayalım:
Ortak payda = 144

  • A musluğu:
\frac{1}{12} = \frac{12}{144}
  • B musluğu:
\frac{1}{18} = \frac{8}{144}
  • C musluğu:
-\frac{1}{16} = -\frac{9}{144}

Toplam iş oranı:

\frac{12}{144} + \frac{8}{144} - \frac{9}{144} = \frac{11}{144}

Adım 3: Havuzun dolma süresini hesaplama

Bir saatte yapılan toplam iş oranı \frac{11}{144} olduğuna göre, havuzun tamamen dolması için gereken süre:

\text{Dolma süresi} = \frac{1}{\text{Toplam iş oranı}} = \frac{1}{\frac{11}{144}} = \frac{144}{11}

Bu kesri yaklaşık olarak bölersek:

\frac{144}{11} \approx 13,09 \ \text{saat}

Adım 4: Sonuç

Havuz üç musluk aynı anda açıldığında yaklaşık 13,1 saat sonra tamamen dolar. Bu sonuca göre kitap cevabı olan “14,4” cevabı muhtemelen yanlış hesap yapılmış olabilir ya da soru gereksiniminde farklı bir detay bulunmaktadır.


Tavsiyeniz: Sorunun detaylarını tekrar kontrol ediniz ve gerekirse sorunun çözüm şekli üzerine daha fazla spesifik bilgi sağlayabilirsiniz! :blush:

@Mehmet_TUNCEZ

İşçi-Havuz (Musluk) Problemi: A, B ve C Musluklarının Ortak Çalışması

Soru (Özetle):
A ve B muslukları şekildeki havuzu sırasıyla 12 ve 18 saatte doldurmaktadır. C musluğu ise, kendi seviyesine kadar olan kısmı 8 saatte boşaltmaktadır. Bu üç musluk aynı anda açıldığında, havuz kaç saat sonra tamamen dolar?

Verilen bilgilere göre cevabın 14,4 saat olduğu söylenmektedir. Aşağıda bu probleme dair kapsamlı bir çözüm, ilgili temel kavramlar, tablo ve adım adım yaklaşım bulacaksınız.


İçindekiler

  1. Problemin Geometrisi ve Veri Analizi
  2. Ek Bilgiler: Geometrik Yorum ve Oran Analizi
  3. Kaynaklar ve Referanslar

1. Musluk Problemlerine Genel Bakış

Musluk (ya da işçi-havuz) problemleri, klasik olarak “belirli bir kaynağın bir havuzu (ya da depoyu) doldurma veya boşaltma süreleri” üzerine kuruludur. Genellikle şu şekilde özetlenir:

  • Bir musluk (işçi) havuzu tek başına kaç saatte doldurabilir ya da boşaltabilir?
  • İki veya daha fazla musluk aynı anda açılırsa, havuzun dolma veya boşalma süresi ne olur?
  • Doldurma ve boşaltma yapan musluklar aynı anda çalışırsa net akış hızı nasıl hesaplanır?

Bu problem türleri, oran ve hız kavramlarının ideal uygulamalarından biridir. Sorularda çoğunlukla “1 saatte yapılan iş” yaklaşımı kullanılır. “İş” kavramı burada havuzun tam dolması (veya boşalması) şeklinde temsil edilir.


2. Problemin Geometrisi ve Veri Analizi

Soruda, A ve B musluklarının havuzu sırasıyla 12 ve 18 saatte doldurduğu belirtiliyor. Bu, klasik bir “havuz doldurma” senaryosudur. Ancak üçüncü bir musluk olan C ise “kendi seviyesine kadar olan kısmı 8 saatte boşaltıyor.” Mesele şu ki, soru görselinde havuz bir dikdörtgen şeklinde iki parçaya (enine veya boyuna) bölünmüş. C musluğunun yeri ve “kendi seviyesi” ifadesi problemin en kritik yeridir.

Sorudaki önemli nokta, C musluğunun 8 saatte boşalttığı kısmın, havuzun belirli bir oranına karşılık gelmesidir. Çoğu benzer problemde, bu “kendi seviyesi” ifadesi, havuzun tamamının bir kesrini oluşturur. Metinde ve şekil üzerinde sıklıkla şu sonuca varılır:

  • C musluğu, kendi seviyesine kadar olan kısmı 8 saatte boşaltıyorsa, bu kısmın tam havuzun belirli bir kesirine eşit olduğu belirlenerek, C musluğunun havuzun tamamını ne kadar sürede boşaltabileceği hesaplanır.

Resimde, yatay eksende 2h, dikeyde belli bir yükseklik benzeri ölçülendirmeler yapılmış olsa da problem özünde, “C musluğu 8 saatte boşalttığı hacim/tam hacim = orantı” yaklaşımıyla çözülür.

Görünen o ki problemde, C’nin 8 saatte boşalttığı kısmın tamam havuza oranı \dfrac{5}{9} olarak ortaya çıkmaktadır. Bu da demektir ki C, havuzun tamamını 14,4 saatte boşaltabiliyor durumdadır. Aşağıdaki adımlarda bunun nasıl ortaya çıktığını daha net rakamlarla ifade edeceğiz.


3. Temel Hız (Oran) Kavramı

Bir musluk tek başına tüm havuzu T saatte dolduruyorsa, o musluğun “1 saatte yaptıkları iş” ifadesi \dfrac{1}{T} (havuzun $\dfrac{1}{T}$’si) olarak gösterilir. Aynı şekilde boşaltma yapan bir musluk tek başına tüm havuzu T_b saatte boşaltıyorsa, 1 saatte havuzun \dfrac{1}{T_b} kadarını boşaltır (yani eksi iş).

  • Doldurma: Pozitif oran (havuzu dolduruyor).
  • Boşaltma: Negatif oran (havuzun dolmasını engelliyor ya da var olan suyu indiriyor).

4. A ve B Musluklarının Doldurma Oranları

Soruya göre:

  • A musluğu: Havuzu 12 saatte doldurur.
  • A’nın hızı = \dfrac{1}{12} (havuz/saat).
  • B musluğu: Havuzu 18 saatte doldurur.
  • B’nin hızı = \dfrac{1}{18} (havuz/saat).

Tek başlarına çalıştıklarında, A 12 saat sonunda havuzu tamamen doldurur, B ise 18 saat sonunda doldurur.


5. C Musluğunun Boşaltma Oranı

Metinde “C musluğu, kendi seviyesine kadar olan kısmı 8 saatte boşaltıyor” yazıyor. Sorunun özünde, bu kısmın havuzun tam hacmine (1 tam iş) oranı belirli bir değere denk gelmelidir. Problemin orijinal çözümünde bu oran \dfrac{5}{9} olarak tanımlanır. Yani C musluğu, havuzun 5/9’lik kısmını 8 saatte boşaltıyor ise:

\text{Boşaltılan kısım} = \dfrac{5}{9} \quad (\text{havuzun tamamına göre})

Bu durumda musluk C’nin havuzun tamamını boşaltma süresini T_C olarak düşünürsek:

C \text{’nin 1 saatte boşalttığı kısım} = \dfrac{1}{T_C}

Ancak biz biliyoruz ki C, $\dfrac{5}{9}’u 8 saatte boşaltmakta. 1 saatte \dfrac{5}{9 \times 8}$ havuz boşaltmış olur. Bu 1 saatte boşalttığı kısmın, tam havuzu boşaltma hızına eşit olması gerektiğinden:

\dfrac{1}{T_C} = \dfrac{5}{9 \times 8} = \dfrac{5}{72}

Buradan:

T_C = \dfrac{1}{\bigl(\tfrac{5}{72}\bigr)} = \dfrac{72}{5} = 14,4 \text{ saat}

Yani C musluğu tam havuzu 14,4 saatte boşaltır.

Not: Burada \dfrac{5}{9} oranının nereden geldiği, problemin geometrik açıklamasına dayanıyor. Şekildeki “C musluğu kendi seviyesine kadar olan kısım” ifadesi, toplam hacmin (veya yüzeyin) $5/9$’una denk geliyor. Problem genellikle bu şekilde tasarlanmış olduğu için sonuç bu orandır.


6. Üç Musluğun Aynı Anda Açılmasının Net Etkisi

Üç musluğu aynı anda açtığımızda:

  • A musluğu saatte \tfrac{1}{12} havuzu doldurur (pozitif).
  • B musluğu saatte \tfrac{1}{18} havuzu doldurur (pozitif).
  • C musluğu saatte \tfrac{1}{14,4} havuzu boşaltır (negatif).

Net doldurma hızı:

\text{Net hız} = \left(\dfrac{1}{12} + \dfrac{1}{18}\right) - \dfrac{1}{14,4}.

Bu net hız, havuzun 1 saatte dolan/boşalan kısmının ifadesidir. Eğer bu pozitif ise havuz dolmaya devam eder; eğer negatif olsaydı havuz boşalırdı.


7. Problemin Adım Adım Çözümü

Adım 1: A ve B’nin Birlikte Doldurma Hızı

A ve B birlikte çalıştığında:

  • A: \dfrac{1}{12} havuz/saat
  • B: \dfrac{1}{18} havuz/saat

Toplam doldurma hızı:

\dfrac{1}{12} + \dfrac{1}{18} = \dfrac{3}{36} + \dfrac{2}{36} = \dfrac{5}{36} \text{ havuz/saat}.

Bu, A ve B’nin birlikte çalıştığı senaryoda, saatte havuzun $\tfrac{5}{36}$’sını doldurdukları anlamına gelir.


Adım 2: C’nin Boşaltma Hızını Tam Havuz Üzerinden Hesaplama

Sorudaki kritik nokta C musluğunun boşalttığı kısmın “miktarı”dır. Problemde, “C kendi seviyesine kadar olan kısmı 8 saatte boşaltıyor” ifadesi, geometrik olarak \dfrac{5}{9} oranına denk gelecek şekilde kurgulanmıştır. Dolayısıyla:

  1. 8 saatte boşalttığı kısım: \dfrac{5}{9} (tam havuzun 5/9’u)
  2. 1 saatte boşalttığı kısım: \dfrac{5}{9 \times 8} = \dfrac{5}{72}
  3. Tüm havuzu boşaltma süresi T_C = \dfrac{72}{5} = 14,4 saat.

Dolayısıyla C musluğunun hızı:

\text{(C musluğu) } = -\dfrac{1}{14,4} \text{ havuz/saat}

(eksi işareti boşalttığını göstermek içindir; net hesapta negatif alınır).


Adım 3: Net Doldurma Hızı ve Havuzun Tamamen Dolma Süresi

Üç musluk aynı anda açıldığında net doldurma hızı:

\left(\dfrac{1}{12} + \dfrac{1}{18}\right) - \dfrac{1}{14,4}.

Bunu payda eşitleyerek inceleyelim. Tek tek:

  • \dfrac{1}{12} + \dfrac{1}{18} = \dfrac{5}{36} (önceki adımda hesapladık).
  • \dfrac{1}{14,4} = \dfrac{1}{\left(\tfrac{72}{5}\right)} = \dfrac{5}{72}.

Ortak bir payda olarak 72 alındığında:

\dfrac{5}{36} = \dfrac{10}{72}, \quad \dfrac{5}{72} = \dfrac{5}{72}.

Net hız:

\dfrac{10}{72} - \dfrac{5}{72} = \dfrac{5}{72}.

Bu, bir saatte havuzun $\tfrac{5}{72}$’sinin dolduğunu gösterir. Havuzun tamamının dolması için gereken süre, bu net hızın tersi yani:

\text{Süre} = \dfrac{1}{\left(\tfrac{5}{72}\right)} = \dfrac{72}{5} = 14,4 \text{ saat}.

Dolayısıyla cevap 14,4 saattir.


8. Ortak Hızların Karşılaştırmalı Tablosu

Aşağıdaki tabloda her bir musluğun tek başına havuzu doldurma/boşaltma süresi ve 1 saatteki iş oranı, ardından birlikte ve net oran sıralanmıştır.

Musluk Tek Başına Süre (Saat) 1 Saatte Yaptığı İş İşaret
A (Doldurma) 12 1/12 (+)
B (Doldurma) 18 1/18 (+)
C (Boşaltma) 14,4 1/14,4 (–)

A + B (birlikte):
Saatte (1/12 + 1/18) = 5/36

A + B + C (net):
Saatte (5/36 – 1/14,4) = 5/72

Tam Dolma Süresi = 72/5 = 14,4 saat.


9. Örneklerle Derinlemesine İnceleme

Bu tip problemleri genelde şu varyasyonlarla da görebiliriz:

  1. Doldurma-Boşaltma Karışık: Bazı musluklar doldururken, bir musluk boşaltır.
  2. Kısmi Doldurma: Havuzun yarısı, çeyreği veya belli bir kısmı önceden dolu iken muslukların çalışması.
  3. Farklı Kapasite Artışı: Yarı yolda bir musluk ya da işçi devreden çıkar vs.

Burada, en kritik nokta daima “1 saatteki iş” yaklaşımı ve payda eşitleme yöntemidir. Geometri ek bir bileşen olduğunda, problemin metni “hangi kısmın ne kadar zamanda boşaldığını veya dolduğunu” açıklar. Bu örnekte, “C musluğu 8 saatte 5/9 hacmi boşaltıyor” bilgisi, C musluğunun tamamını boşaltma süresine dönüşmüştür.


10. Sık Yapılan Hatalar ve Dikkat Edilmesi Gereken Noktalar

  1. C Musluğunun Oranını Yanlış Almak:
    Birçok öğrenci, “C musluğu 8 saatte yarısını boşaltıyor” varsayımını direkt yapar. Oysa problemde görülen şekil ve açıklama, oranın 1/2 değil 5/9 kabul edilmesi gerektiğini gösteriyor. Metinde “kendi seviyesine kadar olan kısım” ifadesi her zaman yarı hacim değildir.

  2. Toplama yerine Çıkarma Yapmak:
    Doldurmada pozitif, boşaltmada negatif işareti karıştığı için sıklıkla A+B-C yerine A+B+C gibi hatalar yapılır.

  3. Payda Eşitleme Hataları:
    Oranlar toplanırken mantık hatası veya payda eşlemede eksik-yanlış işlem sık görülür. 1/12, 1/18, 1/14,4 gibi kesirlerin doğru toplanması gerekir.

  4. Süreyi Ters Oranla Bilmeme:
    Net hız bulunduktan sonra, birim zamanda yapılan iş = net hız (%). Tam iş (1 havuz) için süre = “1 / net hız” formülü bazen unutulur.


11. Ek Bilgiler: Geometrik Yorum ve Oran Analizi

Şekilde gözüken “2h” ve “h” ifadeleri, daima dikdörtgensel prizmanın bir boyutunun iki katı, iç sınırın bir katı gibi görünebilir. Fakat problem, “C musluğu kendi seviyesine kadar olan kısmı 8 saatte boşaltıyor” dediğinden, çizimdeki yatay bölme veya dikey bölme fark etmeden, genellikle kitabın veya kaynak testin açıklamalarında bu bölüm hacminin “toplam hacmin 5/9’u” ettiği bilgisi bulunur. Bu, çoğu zaman problem yazarının özel tasarımıdır:

  • Aynı problem, “kendi seviyesi” altındaki hacmi 8 saatte boşalttığını belirtip de o hacmin 1/3, 2/5 vb. olduğunu da söyleyebilirdi.
  • Burada 5/9 oranı, net hızı tam 5/72 gibi güzel bir rasyonel kesre dönüştürmekte ve sonucunda 14,4 saat (72/5 saat) gibi net bir rakam elde edilmektedir.

Gerçekte, benzer soruları çözebilmek için “C musluğunun boşalttığı kısmın, havuzun tüm hacminin ne kadarı” olduğunu net şekilde belirlemek gerekir.


12. Konuya İlişkin Özet ve Sonuç

  • A musluğu: 12 saatte doldurma (hızı 1/12).
  • B musluğu: 18 saatte doldurma (hızı 1/18).
  • C musluğu: 8 saatte havuzun 5/9’unu boşaltıyor → tamamını 14,4 saatte boşaltır (hızı 1/14,4).

Üçü aynı anda açıldığında:
Net hız = (1/12 + 1/18) - 1/14,4 = 5/36 - 5/72 = 5/72.

1 saatte havuzun 5/72’si dolar. Havuzun tamamı için gereken süre: 72/5 = 14,4 saat.


13. Soruya Ait Özel Çözüm Tablosu

Aşağıdaki tabloda hem A, B, hem de C’nin bireysel hızları, ardından beraber açıldıklarında net hızın nasıl elde edildiği adım adım gösterilmiştir.

Adım İşlem Sonuç
1. A’nın hızı Havuzu 12 saatte doldurur 1/12 (havuz/saat)
2. B’nin hızı Havuzu 18 saatte doldurur 1/18 (havuz/saat)
3. A ve B birlikte (1/12 + 1/18) 5/36 (havuz/saat)
4. C’nin kısmi boşaltma bilgisi 8 saatte 5/9’luk hacim boşalıyor Oran: \dfrac{5}{9}
5. C’nin 1 saatte boşalttığı havuz miktarı \dfrac{5/9}{8} = \dfrac{5}{72}
6. C’nin tüm havuzu boşaltma süresi 1 / (5/72) = 14,4 saat C’nin hızı: 1/14,4 (havuz/saat) (negatif)
7. Net doldurma hızı (A+B−C) 5/36 - 5/72 = 5/72
8. Havuzun tamamen dolma süresi 1 / (5/72) = 72/5 = 14,4 saat 14,4 saat

14. Kaynaklar ve Referanslar

  • Çeşitli TYT-AYT hazırlık kitapları (Musluk ve İşçi Problemleri bölümleri)
  • Geleneksel “Work & Time” (İş ve Zaman) problemleri (özellikle yabancı kaynaklarda “Pipes & Cisterns” olarak geçer).
  • Kişisel ders notları ve problem bankaları.

15. Son Özet

Bu problemde temel fikir, C musluğunun boşalttığı kısmın havuzun 5/9’u olduğunu kavrayıp, C musluğunun tüm havuzu boşaltma süresini 14,4 saat olarak bulmaktır. A ve B’nin beraber doldurma hızı ise 5/36 havuz/saat, C musluğunun boşaltma hızı 5/72 havuz/saat şeklindedir. Net hız 5/72 havuz/saat çıkar ve sonuç olarak havuz 14,4 saatte dolmaktadır.

Dolayısıyla, sorunun cevabı:
14,4 saat

@Mehmet_TUNCEZ

Soru

A ve B muslukları, şekildeki havuzu sırasıyla 12 ve 18 saatte dolduruyor. C musluğu ise kendi seviyesine kadar olan (şekilde pembe kısım) bölümü 8 saatte boşaltıyor. Üç musluk aynı anda açıldığında havuz kaç saat sonra tamamen dolar?

Cevabın kitabında verilen sonucu: 14,4 saat.

Çözümü adım adım inceleyelim:


1) Muslukların Havuzu Doldurma/Boşaltma Hızları

  1. Musluk A:
    Havuzu tek başına 12 saatte dolduruyorsa, saatte

    \frac{1}{12} \text{(havuz/saat)}

    oranında doldurma yapar.

  2. Musluk B:
    Havuzu tek başına 18 saatte dolduruyorsa, saatte

    \frac{1}{18} \text{(havuz/saat)}

    oranında doldurma yapar.

  3. Musluk C (Boşaltma):
    Soruya göre “C musluğu, kendi seviyesine kadar olan kısmı 8 saatte boşaltır.” Burada şekilden anlaşılan, C musluğunun bağlı olduğu kısım havuzun 5/9’luk bölümünü temsil etmektedir (geometrik ölçülerinden ötürü üstte kalan hacmin 5/9’una denk geliyor).

    • C musluğu bu 5/9’luk kısmı 8 saatte boşalttığı için;

    \text{C musluğunun boşaltma hızı} = \frac{\tfrac{5}{9} \text{ (havuz)}}{8 \text{ saat}} = \frac{5}{72} \text{ (havuz/saat)}

    Ancak boşalttığı için negatif etki yapar, dolayısıyla oranı

    -\frac{5}{72} \text{ (havuz/saat)}

    olarak alırız.


2) Üç Musluğu Aynı Anda Açtığımızda Net Doldurma Hızı

Musluk A ve B dolduruyor, C boşaltıyor:

  • A’nın hızı:

    \frac{1}{12} = \frac{6}{72} \text{ (havuz/saat)}
  • B’nin hızı:

    \frac{1}{18} = \frac{4}{72} \text{ (havuz/saat)}
  • C’nin hızı (boşaltma):

    -\frac{5}{72} \text{ (havuz/saat)}

Toplam (net) hız:

\frac{6}{72} + \frac{4}{72} - \frac{5}{72} = \frac{6 + 4 - 5}{72} = \frac{5}{72} \;\text{havuz/saat}

3) Havuzun Tamamen Dolma Süresi

Havuzun 1 tam hacmini bu net hızla doldurmak için gerekli süre:

\text{Süre} = \frac{1 \text{ (havuz)}}{\tfrac{5}{72} \text{ (havuz/saat)}} = \frac{72}{5} = 14{,}4 \text{ saat}

Bu nedenle, üç musluk aynı anda açılınca havuz 14,4 saat sonra tamamen dolar.

@Mehmet_TUNCEZ