İşçi-Havuz Problemi Çözümü
Soruyu inceleyelim:
Problemin Metni
Bir işi:
- Ali ile Veli 12 günde bitirebiliyor.
- Veli ile Ahmet 10 günde bitirebiliyor.
- Ali ile Ahmet 15 günde bitirebiliyor.
Sorulan soru:
Ali bu işi tek başına kaç günde bitirebilir?
Formül ve Problem Çözümü
Bu tür işçi-havuz problemlerinde her bir grup işçinin bir günlük iş miktarını (verimlerini) buluruz. Ardından tek başına çalışanın verimini (Ali) hesaplarız.
1. Ali ile Veli’nin Verimi
Ali ile Veli, işi 12 günde bitiriyor, yani bir günde yaptıkları iş:
2. Veli ile Ahmet’in Verimi
Veli ile Ahmet, işi 10 günde bitiriyor, yani bir günde yaptıkları iş:
3. Ali ile Ahmet’in Verimi
Ali ile Ahmet, işi 15 günde bitiriyor, yani bir günde yaptıkları iş:
4. Toplam Verimi Bulma
Toplam verimi bulmak için Ali, Veli ve Ahmet’in bir gün içinde yaptıkları iş miktarlarını toplarız:
Ortak Payda ile Toplama
Paydaları eşitleyerek toplarız:
Paydaların ortak katı: 60
Hesaplama:
Yani Ali, Veli ve Ahmet birlikte bir günde toplam işin \frac{1}{4}'ünü yapıyor.
5. Bireysel Verimleri Hesaplama
Ali’nin bir günlüğünü bulmak için, Veli ve Ahmet’in toplam verimlerini çıkarırız.
Veli ve Ahmet’in Verimi (Birlikte)
Veli ile Ahmet’in bir günde yaptığı iş:
Ali ile Ahmet’in Verimi (Birlikte)
Ali ile Ahmet’in bir günde yaptığı iş:
Ali’nin bir günlük verimi:
Hesaplama:
6. Ali Tek Başına Kaç Günde Bitirir?
Ali’nin bir günlük işi \frac{1}{40} olduğundan, Ali işi tek başına 40 günde bitirir.
Cevap:
D) 40
Umarım çözüm sizin için faydalı olmuştur! Ek sorularınız varsa memnuniyetle yardımcı olurum.
Mehmet_TUNCEZ
Bir işi Ali ile Veli 12 günde, Veli ile Ahmet 10 günde, Ali ile Ahmet ise 15 günde bitirebiliyor. Buna göre Ali, bu işi tek başına kaç günde bitirir?
Cevap: 40 Gün
Çözüm Aşamaları:
-
Tanımlamalar:
- Ali’nin 1 günde yaptığı iş oranı: 1/A
- Veli’nin 1 günde yaptığı iş oranı: 1/V
- Ahmet’in 1 günde yaptığı iş oranı: 1/H
-
Verilen Bilgilerden Denklem Kurma:
- Ali + Veli birlikte 12 günde → 1/A + 1/V = 1/12
- Veli + Ahmet birlikte 10 günde → 1/V + 1/H = 1/10
- Ali + Ahmet birlikte 15 günde → 1/A + 1/H = 1/15
-
Denklemleri Toplayarak Çözme:
Toplayalım:
(1/A + 1/V) + (1/V + 1/H) + (1/A + 1/H) = 1/12 + 1/10 + 1/15
Sol taraf:
1/A + 1/V + 1/V + 1/H + 1/A + 1/H = 2(1/A + 1/V + 1/H).
Sağ tarafı toplayalım (orta payda 60):
1/12 = 5/60, 1/10 = 6/60, 1/15 = 4/60; toplam 15/60 = 1/4.Dolayısıyla:
2(1/A + 1/V + 1/H) = 1/4 ⇒ 1/A + 1/V + 1/H = 1/8. -
Ali’nin Hızını (1/A) Bulma:
Yukarıdaki toplamdan, “Veli + Ahmet”in bir günlük işini (yani 1/V + 1/H = 1/10) çıkarırsak:
(1/A + 1/V + 1/H) − (1/V + 1/H) = 1/8 − 1/10
1/A = 1/8 − 1/10 = 1/40
⇒ A = 40
Bu sonuç, Ali’nin tek başına aynı işi 40 günde bitirebileceğini gösterir.
Bir işi Ali ile Veli 12 günde, Veli ile Ahmet 10 günde, Ali ile Ahmet birlikte 15 günde bitirebiliyorlar. Buna göre, Ali bu işi tek başına kaç günde bitirebilir?
Cevap: 40
İçindekiler
- İşçi-Havuz Problemlerine Genel Bakış
- Temel Kavramlar ve Tanımlar
- Problemde Verilen Bilgiler
- Adım Adım Çözüm Yöntemi
- Tablo ile Özet
- İşçi-Havuz Problemlerinin Genel Çözüm Yaklaşımı
- Diğer Örnekler ve Uygulamalar
- İşin Verimliliğini Artırma Önerileri
- Kapsamlı Bir Örnekle Pekiştirme
- Özet ve Sonuç
- Kaynaklar
1. İşçi-Havuz Problemlerine Genel Bakış
İşçi-havuz problemleri, genellikle bir işi belirli sayıda işçinin birlikte veya tek başına ne kadar sürede bitirebileceğini konu alan sorulardır. Bir veya birden fazla işçinin çalışma hızları, bu hızların geçici olarak birleştirilmesi ve toplam iş miktarını tamamlamak için gerekli zamanın hesaplanması bu problemlerin temel yapı taşını oluşturur. Özellikle SBS, LGS, YKS gibi çeşitli merkezi sınavlarda ve kurum sınavlarında sıklıkla rastlanan bir soru tipi olması nedeniyle bu konunun iyi anlaşılması büyük önem taşır.
Bu tür problemlerde her işçinin (veya makinenin ya da musluğun - örnek havuz probleminde olduğu gibi) belirli bir “günlük iş yapabilme kapasitesi” (hız) vardır. İki veya daha çok işçi bir arada çalıştıklarında, hızlar toplanarak toplam işin bitiş süresi hesaplanır. Dolayısıyla hem bireysel çalışma hızı hem de ortak çalışma hızı birlikte değerlendirilir.
2. Temel Kavramlar ve Tanımlar
- İş Miktarı (Toplam İş): Çoğu zaman problemin tamamı 1 “iş” olarak tanımlanır. Böylece “işin 1/2’si bitti, 1/3’ü kaldı” gibi ifadelere indirgenir.
- Günlük İş Yapma Hızı (Rate): Bir işçinin veya işçi grubunun bir günde yaptığı iş miktarı. Bir işçi günde 1/10 iş yapıyorsa, 10 günde tüm işi bitirir.
- Ortak Çalışma: İşçiler birlikte çalıştığında hızları toplanır. Örneğin işçi A’nın hızı 1/12 ve işçi B’nin hızı 1/20 ise, birlikte 1/12 + 1/20 hızla çalışırlar.
- Bireysel Süre: İşçinin tek başına 1 tam işi tamamlaması için gereken süre. Eğer işçinin hızı 1/x ise, bu işçiye 1 tam işi tek başına yapmak için x gün gerekir.
3. Problemde Verilen Bilgiler
Sorumuz şu şekildedir:
- Ali + Veli birlikte 12 günde işi bitirebiliyor.
- Veli + Ahmet birlikte 10 günde işi bitirebiliyor.
- Ali + Ahmet birlikte 15 günde işi bitirebiliyor.
- Soru: Ali bu işi tek başına kaç günde bitirebilir?
Cevap olarak 40 gün verilmiş; peki bu sonuca nasıl ulaşıldı? Matematiksel mantığı adım adım inceleyelim.
4. Adım Adım Çözüm Yöntemi
Adım 1: Değişkenlerin Tanımlanması
Bu tip problemlerde en sık kullanılan yöntem, her bir işçinin günlük hızını ayrı bir değişken olarak değerlendirmektir:
- Ali’nin günlük iş yapabilme hızı = A
- Veli’nin günlük iş yapabilme hızı = V
- Ahmet’in günlük iş yapabilme hızı = H
Burada “hız” değeri, 1 tam işin hangi oranını günde gerçekleştirdiğini ifade eder. Örneğin, A = \frac{1}{20} demek, Ali’nin 1/20 iş/gün hızında olduğu, başka bir deyişle tek başına 20 günde işi bitirebileceği anlamına gelir.
Adım 2: Denklemlerin Kurulması
Verilen bilgilere göre ortak çalışma sürelerinden yararlanabiliriz:
-
Ali + Veli = 12 günde
- İşin tamamı = 1
- 12 günde 1 iş bitiriyorlarsa, günlük hızları toplamı $\frac{1}{12}$’dir.
Yani:
A + V = \frac{1}{12} -
Veli + Ahmet = 10 günde
- Benzer mantıkla günlük toplam hız: \frac{1}{10}
Yani:
V + H = \frac{1}{10} - Benzer mantıkla günlük toplam hız: \frac{1}{10}
-
Ali + Ahmet = 15 günde
- Günlük toplam hız: \frac{1}{15}
Yani:
A + H = \frac{1}{15} - Günlük toplam hız: \frac{1}{15}
Bu üç denklem, işçi-havuz probleminin standart formunu oluşturur.
Adım 3: Denklemlerin Toplamı ve Toplam Hızın Hesaplanması
Şimdi bu üç denklemi toplayalım:
Sol tarafta:
sağ tarafta ise paydaları eşitleyerek toplamı bulalım. Ortak payda olarak 60 veya 120 gibi bir sayı kullanılabilir. En sık kullanılan 60’tır, çünkü 12, 10 ve 15’in en küçük ortak katı 60’tır:
- \frac{1}{12} = \frac{5}{60}
- \frac{1}{10} = \frac{6}{60}
- \frac{1}{15} = \frac{4}{60}
Toplamları:
Dolayısıyla:
Buradan:
Bu sonuç bize, Ali, Veli ve Ahmet üçü birden birlikte çalışırsa, 1 günde işin $\frac{1}{8}$’ini yapabileceklerini göstermektedir. Yani üçü birlikte 8 günde işi bitirebilir.
Adım 4: Ali’nin Hızının Bulunması
Biz Ali’nin hızını (yani A) ayrı olarak bulmak istiyoruz. Elimizde A + V + H = \frac{1}{8} var. Bunu, V + H = \frac{1}{10} denkleminden yararlanarak $A$’yı elde edebiliriz.
Şöyle ki:
Bu eşitlik, Ali’nin hızının “üçünün hızı”ndan “Veli ve Ahmet’in hızı”nı çıkarmakla bulunabileceğini gösterir. Değerleri yerine koyalım:
Şimdi paydaları 40’ta eşitleyelim:
- \frac{1}{8} = \frac{5}{40}
- \frac{1}{10} = \frac{4}{40}
Bu da gösterir ki Ali, 1 günde işin 1/40’ını yapar.
Adım 5: Ali’nin Tamamını Bitirme Süresi
Ali’nin hızını A = \frac{1}{40} olarak bulduğumuza göre, Ali tek başına tüm işi bitirmek için 40 güne ihtiyaç duyar. Matematikselleştirecek olursak:
- Günlük yapılan iş: \frac{1}{40}
- Tüm işin miktarı: 1
- Süre = Tüm iş / Günlük iş = 1 \div \frac{1}{40} = 40
Sonuç olarak, Ali 40 günde işi tamamlar. Bu sonuç, soruda bize “doğru cevap” olarak belirtilen 40 günle uyuşmaktadır.
5. Tablo ile Özet
Aşağıdaki tablo, tüm değişkenleri ve ilişkilerini özetlemeye yardımcı olur:
| Değişken veya Ekip | Günlük İş Yapma Hızı (iş/gün) | Set Denklem | Çıkan Değer |
|---|---|---|---|
| Ali (A) | A | Bulunmak isteniyor | 1/40 |
| Veli (V) | V | … | (Problemde biz hesaplamadık) |
| Ahmet (H) | H | … | (Problemde biz hesaplamadık) |
| Ali + Veli | A + V | \frac{1}{12} | = 1/12 |
| Veli + Ahmet | V + H | \frac{1}{10} | = 1/10 |
| Ali + Ahmet | A + H | \frac{1}{15} | = 1/15 |
| Ali + Veli + Ahmet | A + V + H | \frac{1}{8} | (Toplamdan bulundu) |
| Ali’nin Tek Başına | A | ? | 1/40 → 40 gün |
Bu tablo, problemdeki tüm eşitlikleri bir bakışta görmemizi sağlar.
6. İşçi-Havuz Problemlerinin Genel Çözüm Yaklaşımı
6.1. Ortak Hız Mantığı
İşçi-havuz tipindeki sorularda, birden fazla işçi ya da musluğun aynı anda çalışması durumunda günlük hızlar toplanır. Temel ilke, eğer bir işçi günde x kadar iş yapıyorsa, iki işçi sırasıyla x_1 ve x_2 kadar iş yapıyorsa, birlikte x_1 + x_2 kadar iş yaparlar. Üç işçi için de bu mantık geçerlidir: x_1 + x_2 + x_3.
Bu nedenle, “Ali ile Veli 12 günde bitiriyor” ifadesi, hızların toplamının “günde 1/12 iş” yaptığı anlamına gelir. Tıpkı sıvı dolduran musluklar gibi, su akışları (hız) toplanarak havuzun dolma süresini belirler.
6.2. Ortak Çalışma ve Bireysel Çalışma Arasındaki İlişki
Bir işçi tek başına işin ne kadarını günde yapıyor sorusuna denk gelen değer, işçinin bireysel hızıdır. Örneğin A = 1/20 demek günde 1/20 iş yapar, 20 günde bitirir. İki işçi beraberken hız toplanacağı için süre genellikle kısalır. Bu problemin can alıcı noktası, payda ve pay kavramını doğru manipüle etmektir.
6.3. Formül ve Alternatif Yaklaşımlar
İki kişi birlikte bir işi t günde bitiriyorsa, “toplam hız” = 1/t formülü temelinde kullanılır. Genel Formül maddeler halinde şöyle olabilir:
- Her işçi veya musluk için A, B, C, … gibi hız değişkenleri tanımlanır.
- “Birlikte bitirme süresi” = 1 / (A + B + C + …) olarak hesaplanır.
- Eğer problem üç kişiyi içeriyorsa ve ayrı ayrı “iki kişinin” bitirme süreleri veriliyorsa, her çiftin ortak hızıyla ilgili denklemler kurulur.
- Çözüm sonrasında istenen işçinin ya da tüm ekibin toplam hızı bulunur.
Alternatif yaklaşım: Yukarıdaki gibi toplama ve çıkarmayla bulmak yerine bazen “(A+V) + (V+H) + (A+H) = 2(A + V + H)” kuralı doğrudan ezberlenebilir. Bu, sıklıkla kullanılan kısayollardan biridir.
7. Diğer Örnekler ve Uygulamalar
7.1. Daha Kısa Süreli İşlemler
Örneğin, “Bir musluk tek başına havuzu 2 saatte, diğeri 3 saatte, üçüncüsü 6 saatte dolduruyor. Üçü birlikte çalıştığında kaç saatte dolacağını bulun” gibi sorular aynı prensipte çözülür:
- İlk musluğun hızı = 1/2
- İkincinin hızı = 1/3
- Üçüncünün hızı = 1/6
Üçü birlikte => 1/2 + 1/3 + 1/6 = 1 Tam iş/saat. Bunun sonucu: 1 saatte birlikte bitirebilirler.
7.2. Daha Uzun Süreli İşlemler
Eğer işin süreleri çok büyükse (örneğin bir inşaatın tamamlanması), mantık yine aynıdır; sadece sayılar büyür. Örneğin, bir proje “Mimar + Mühendis + Usta” ile 60 günde, “Mühendis + Usta + İşçi” ile 50 günde bitiyor” vb. veriler üzerinden, tek bir elemanın bireysel hızını bulmak mümkündür.
7.3. Değişken Sayıda İşçi Durumu
İşçi sayısı değişken olduğunda, mantık yine aynı: her ekleme ya da çıkarma, toplanacak veya çıkarılacak hız değerini ifade eder. Üç ya da dört işçi fark etmez; tek yapılması gereken doğru denklemleri kurmak ve doğru şekilde toplamak ya da çıkarmaktır.
8. İşin Verimliliğini Artırma Önerileri
Bir işçi-havuz probleminde sadece matematiksel soru değil gerçek hayatta da iş düzeni ve süre yönetimi için benzer mantığı kullanabiliriz. Örneğin:
- Uzmanlık Alanı: Her işçinin aktif çalışma hızını artırmak için eğitim veya uzmanlık gereklidir.
- Senkronizasyon: İşçiler arasındaki uyumu artırarak “ortak çalışma hızını” yükseltebilirsiniz.
- Molalar ve Dinlenme: Reelde dinlenme süreleri göz önüne alınmalı; kesintisiz çalışmanın verimlilik açısından gerçek hayatta etkisi farklı olabilir.
- Ekipman Paylaşımı: Eğer kaynaklar kısıtlıysa (tek bir alet var gibi), iki işçi aynı aleti paylaşmak zorundaysa toplam hız artmayabilir.
Tabii ki bu öneriler gündelik yaşam senaryolarına dair bir perspektif sunar; sınav sorularında bu tür faktörler genellikle sabit varsayılır.
9. Kapsamlı Bir Örnekle Pekiştirme
9.1. Farklı Kombinasyonların İncelenmesi
Ek bir örnek kurgulayalım:
- Hasan ve Hüseyin birlikte 6 günde sunum hazırlıyor.
- Hüseyin ve Mehmet birlikte 12 günde sunum hazırlıyor.
- Hasan ve Mehmet birlikte 8 günde sunumu tamamlıyor.
Bu üç kişinin ayrı ayrı hızlarını bulmak için yine aynı yöntemi uygularız. Hızlar: 1/6, 1/12, 1/8. Toplayıp 2(Hasan + Hüseyin + Mehmet) = 1/6 + 1/12 + 1/8. Ardından bireysel hızı alırız. Bu problem, bir öncekiyle aynı mantıkta olup, sadece sayılar değişiktir.
9.2. Çalışma Oranlarının Kıyaslanması
İki işçi arasındaki hız farkı, kimin daha hızlı çalıştığını ya da kimin ek yardıma ihtiyacı olduğunu gösterir. Eğer bir işçi diğerine göre çok daha yavaş çalışıyorsa, birlikte çalışma süresi “manidar ölçüde” kısalmaz. Ancak her ikisi de birbirine yakın hızlarda ise, birlikte çalışma süresinde dramatik azalma görürüz.
10. Özet ve Sonuç
Bu soruda, işçi-havuz problemine tipik bir örnek olarak:
- Ali + Veli = 12 günde
- Veli + Ahmet = 10 günde
- Ali + Ahmet = 15 günde
Bu üç denklem, günlük hızlarının toplanmasına dair temel eşitliklerimizi oluşturur. Toplamda (Ali + Veli + Ahmet) ekibinin günlük hızının 1/8 olduğu hesaplandı. Oradan Veli + Ahmet’in 1/10 olduğunu bildiğimiz için Ali’nin hızı 1/8 - 1/10 = 1/40 olarak bulundu.
Böylece Ali tek başına çalıştığında işi 40 günde bitirmektedir.
Anahtar Çıkarımlar:
- İki kişinin ortak çalışması, bireysel hızların toplamına eşittir (paydaların işleminden ortaya çıkar).
- Bir problemin içinde farklı çiftlerin bitirme süreleri verildiğinde, üç kişiyi (ya da üç faktörü) ilgilendiren sorunlarda, “üçünün toplam hızı”nı elde etmek için (A + B) + (B + C) + (A + C) = 2(A + B + C) prensibinden yararlanılabilir.
- Elde edilen “toplam hız” yardımıyla istenen kişiye ait hız ise, “istenen hariç çiftin hızı” çıkarılarak bulunur.
11. Kaynaklar
- Ortaöğretim Matematik Ders Kitapları ve MEB müfredatı.
- ÖSYM, YKS Temel Matematik konu anlatımları.
- Lise Düzeyi Soru Bankaları (İşçi-Havuz Problemleri bölümleri).
- Çeşitli çevrimiçi eğitim platformları (Khan Academy, Akademik Video Paylaşım Siteleri vb.).
Bu bilgiler hem benzer sorular için bir rehber niteliğindedir hem de işçi-havuz problemlerinin genel mantığını kapsamlı biçimde özetlemektedir.
