- Kizılay, 1868 yılında bir grup idealist hekimin çabaları
ile savaş alanında yaralanan askerlere ayrım
gözetmeksizin yardım etmek arzusundan doğmuştur.
Bu cümnlede numaralanmiş sözcüklerle ilgili aşa-
ğıdakilerden hangisi yanlıştır?
A) I. sözcük, sifat tamlamasınin kaynaşması yoluyla
oluşmuştur.
B) Il. sözcük, yalnızca tamlayan eki almıştır ve basit
yapılıdır.
C) IJ. sÖzcük, birden fazla yapim eki almıştır ve göv-
de biçimindedir.
D) IV. sözcük, türeme esnasinda ses kaybına uğra-
miştir.
E V. sözcük, bir isimle yardımcI eylemin kaynaşma-
SI yoluyla yapılmıştır.
DIğer sayfaya geçiniz.
Kızılay Cümlesindeki Numaralanmış Sözcüklerin Yapı Analizi
Bu soruda, verilen cümledeki numaralanmış sözcüklerin yapısal özelliklerini (basit, türemiş, birleşik) ve aldıkları ekleri inceleyerek hangi seçeneğin yanlış olduğunu bulmamız gerekiyor.
ÇÖZÜM ADIMLARI:
Adım 1 — I. Sözcüğün Analizi (Kızılay)
- Kelime: Kızıl + Ay
- Analiz: “Kızıl” (sıfat) ve “Ay” (isim) sözcüklerinin birleşmesiyle oluşmuştur. Bu bir sıfat tamlaması kalıbıdır.
- Sonuç: A seçeneği doğrudur.
Adım 2 — II. Sözcüğün Analizi (hekimin)
- Kelime: hekim - in
- Analiz: Kelimenin kökü "hekim"dir ve basit yapılıdır. Üzerine gelen “-in” eki tamlayan (ilgi) ekidir. Kelime yapım eki almadığı için basittir.
- Sonuç: B seçeneği doğrudur.
Adım 3 — III. Sözcüğün Analizi (yaralanan)
- Kelime: yara - la - n - an
- Analiz: Kök "yarmak"tan “yara” (yapım eki 1), "yara"dan “yaralamak” (yapım eki 2), "yaralamak"tan “yaralanmak” (yapım eki 3) ve “-an” sıfat-fiil eki (yapım eki 4). Birden fazla yapım eki aldığı için gövde durumundadır.
- Sonuç: C seçeneği doğrudur.
Adım 4 — IV. Sözcüğün Analizi (ayrım)
- Kelime: ayır - ım
- Analiz: Kelimenin kökü “ayırmak” fiilidir. “-ım” yapım eki gelirken kökteki dar ünlü (“ı”) düşmüştür (ayır-ım > ayrım). Yani türeme esnasında ses kaybı (ünlü düşmesi) yaşanmıştır.
- Sonuç: D seçeneği doğrudur.
Adım 5 — V. Sözcüğün Analizi (gözetmeksizin)
- Kelime: göz - et - meksizin
- Analiz: “Göz” ismine “-et” yapım eki gelerek “gözetmek” fiili oluşmuştur. Üzerine zarf-fiil eki gelmiştir. Bu bir türetilmiş sözcüktür. Seçenekte iddia edildiği gibi bir isimle yardımcı eylemin (etmek, olmak vb.) “kaynaşması” (birleşik fiil oluşturması) söz konusu değildir; çünkü buradaki “et”, ismi fiil yapan bir yapım eki görevindedir. Yardımcı eylemle kurulan birleşik fiiller “yardım etmek”, “terk etmek” gibi ayrı yazılan veya ses olayıyla bitişen yapılardır.
- Sonuç: E seçeneği yanlıştır.
Step 6 — Seçenek Karşılaştırması
A. Kızılay — Sıfat tamlaması kaynaşmasıdır.
B. hekimin — Sadece tamlayan eki almıştır, basittir.
C. yaralanan — Birden fazla yapım eki almıştır.
D. ayrım — “Ayır-” kökünde ünlü düşmesi olmuştur.
E. gözetmeksizin — Birleşik değil, türemiş bir sözcüktür.
━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━
CEVAP: E
━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━
TEMEL KAVRAMLAR:
1. Türeme Esnasında Ses Kaybı
- Tanım: Bir kelime yapım eki alırken kökündeki bir sesin düşmesidir.
- Bu problemde: “Ayır-” fiili “-ım” ekini alarak “ayrım” olmuş ve “ı” sesi düşmüştür.
2. Yardımcı Eylemle Kurulan Birleşik Fiiller
- Tanım: İsim + etmek, olmak, kılmak, eylemek şeklinde oluşan yapılardır.
- Fark: “Gözetmek” kelimesindeki “-et”, kökle bütünleşmiş bir yapım ekidir, “yardım etmek” gibi ayrı bir öğe değildir.
SIK YAPILAN HATALAR:
Yardımcı Fiil Karışıklığı
- Yanlış: İçinde “et” veya “ol” geçen her kelimeyi yardımcı fiil sanmak.
- Doğru: “Gözetmek” veya “yönetmek” gibi kelimeler türemiş fiillerdir. “Yardım etmek” ise birleşik fiildir.
Bu soruda takıldığın başka bir dil bilgisi konusu (yapım ekleri, ses olayları vb.) var mı? Ya da benzer bir yapı analizi sorusu daha çözmek ister misin?