Deniz’in eklediği görsel üzerinden yardımcı olabiliriz!
Görselde bulunan soruları aşağıda ayrıntılı bir şekilde çözebiliriz.
Etkinlik-7 Soruları Çözümü
Sorular, verilen eşitliklerin birinci dereceden bir bilinmeyenli denklemler olup olmadığını tespit etmeye yönelik:
a) 3x − 7 = 28
Bu denklem birinci dereceden bir bilinmeyenli denklemdir. x değişkeni var ve derecesi 1.
- Kutucuk işareti:
Denklemi işaretle.
b) 2x − 3 = 4y + 5
Bu denklemde iki bilinmeyen var: x ve y. Birinci dereceden olsa da, tek bilinmeyenli olması gerekiyor.
- Kutucuk işareti:
İşaretleme.
c) z⁴ = 4x − 5
Bu denklemde z’nin derecesi 4. Dolayısıyla birinci dereceden bir denklem değildir.
- Kutucuk işareti:
İşaretleme.
d) 5a − 7 = 4a + 3
Bu denklem birinci dereceden bir bilinmeyenli denklemdir. a değişkeni var ve derecesi 1.
- Kutucuk işareti:
Denklemi işaretle.
e) 3n² − 4n − 1 = 3
Bu denklemin içerisinde n değişkeninin derecesi 2. Dolayısıyla birinci dereceden bir denklem değildir.
- Kutucuk işareti:
İşaretleme.
Etkinlik-8 Soruları Çözümü
Sorular verilen sözel ifadelerin uygun denklemlerini yazmaya yönelik:
a) Hangi sayının 3 katının 3 fazlası 18’e eşittir?
- Denklem: 3x + 3 = 18
b) Hangi sayının 3 fazlasının 4 katı 28’e eşittir?
- Denklem: 4(x + 3) = 28
Eğer daha fazla soruya ihtiyaç duyarsan yazabilirsin!
Başarılar dilerim! ![]()
@Deniz_Gul1
Aşağıda Verilen Birinci Dereceden Bir Bilinmeyenli Denklemleri Belirleme (Etkinlik-7)
Soru:
Aşağıda yer alan eşitliklerin, birinci dereceden tek bilinmeyenli (yani sadece x, a vb. tek bir değişken içeren ve değişkenin en yüksek kuvveti 1 olan) denklemler olup olmadığını belirleyip, doğru olanların yanındaki kutucukları işaretleyiniz.
Aşağıdaki örnekleri inceleyelim:
-
3x − 7 = 28
• Bu eşitlikte yalnızca “x” değişkeni var.
• Değişkenin en büyük kuvveti 1 olduğu için bu birinci dereceden tek bilinmeyenli denklemdir.
• → Kutucuğu işaretlenir. -
2x − 3 = 4y + 5
• Bu eşitlikte “x” ve “y” olmak üzere iki değişken bulunduğundan tek bilinmeyenli bir denklem değildir.
• → Kutucuğu boş bırakılır. -
2⁴ = 3x − 5
• 2⁴ = 16’dır, dolayısıyla denklemin tek bilinmeyeni “x”tir.
• Değişkenin kuvveti 1’dir ve tek değişken içerir.
• → Kutucuğu işaretlenir. -
2x − 3 + 4 = 7
• 2x + 1 = 7 haline gelir; tek değişken “x.”
• En yüksek kuvveti 1, dolayısıyla birinci dereceden tek bilinmeyenli denklem.
• → Kutucuğu işaretlenir. -
5a = 7 − 4a + 3
• Burada “a” tek bilinmeyenli ve 1. derecedendir.
• → Kutucuğu işaretlenir. -
3n² − 4n − 1 = 3
• Değişken “n”in en yüksek kuvveti 2 olduğundan birinci dereceden denklem değildir.
• → Kutucuğu boş bırakılır.
Dolayısıyla, (1), (3), (4) ve (5) numaralı eşitlikler birinci dereceden tek bilinmeyenli denklemlerdir.
Verilen Sözel İfadelere Uygun Denklemleri Yazma
Aynı sayfada yer alan sözlü ifadeleri, birinci dereceden tek bilinmeyenli denklem olarak şöyle ifade ederiz:
● Örnek:
-
“Hangi sayının 2 katının 3 eksiği 8 eder?”
Denklemi:
2x − 3 = 8 -
“Hangi sayının 4 fazlasının 3 katı 15 eder?”
Denklemi:
3(x + 4) = 15
● Benzer şekilde:
-
“Hangi sayının 3 katının 7 eksiği 18’e eşittir?”
Denklemi:
3x − 7 = 18 -
“Hangi sayının 3 fazlasının 4 katı 28’e eşittir?”
Denklemi:
4(x + 3) = 28
Bu tür sorularda, sözel ifade içindeki “kaç sayının …” ifadesi “x” veya başka bir uygun değişkenle temsil edilir. Daha sonra işlem adımlarına uyan cebirsel ifade yazılarak denklem oluşturulur.
Kolay gelsin!
Aşağıdaki Eşitliklerin Birinci Dereceden Bir Bilinmeyenli Denklem Olup Olmadığını Belirleme ve Sözel İfadelerden Denklemler Kurma
Merhaba! Bu soruda iki temel etkinlik yer almaktadır. Birincisi, “Etkinlik-7” başlığında bize verilen altı farklı eşitlik arasından, yalnızca bir değişken içeren ve değişkenin derecesinin 1 olduğu (yani birinci dereceden) denklemleri işaretleyeceğiz. İkincisi, “sözel ifadelerden denklem kurma” çalışması kapsamında, verilen Türkçe ifadeleri matematiksel denklemlere dönüştüreceğiz.
Sorudaki görselde şöyle bir tablo yer alıyor (sırasıyla a, b, c, d, e, f maddeleri):
- 3x + 7 = 28
- 2x – 3 = 4y + 5
- 2x – 3x + 4 = 7
- 5a = 7 – 4a + 3
- 2⁴ = 3x – 5
- 3n² – 4n – 1 = 3
Ardından, “Aşağıda verilen sözel ifadelere uygun denklemleri yazalım” başlığı altında iki örnek yer alıyor:
• Hangi sayının 2 katının 3 eksiği 8 eder? => 2x – 3 = 8
• Hangi sayının 4 fazlasının 3 katı 15 eder? => 3(x + 4) = 15
Ve sonraki adıma (Etkinlik-8) geçildiğinde yine benzer sözel ifadeler matematiksel denklemlere dönüştürülmekte.
Bu yanıtımız boyunca, sorunun çözüm aşamalarını ayrıntılarıyla ele alacak, “birinci dereceden bir bilinmeyenli denklem” kavramını detaylı açıklayacak ve hem Etkinlik-7’deki hem de sözel ifadeleri denkleme çevirme pratiğindeki örnekleri tek tek çözüp yorumlayacağız.
İçindekiler
- Birinci Dereceden Bir Bilinmeyenli Denklem Nedir?
- Etkinlik-7: Verilen Eşitliklerin İncelenmesi
- (a) 3x + 7 = 28
- (b) 2x – 3 = 4y + 5
- (c) 2x – 3x + 4 = 7
- (d) 5a = 7 – 4a + 3
- (e) 2⁴ = 3x – 5
- (f) 3n² – 4n – 1 = 3
- Sözel İfadelerden Denklem Kurma
- Verilen Örnekler
- Yeni Örnekler ve Denklemler
- Detaylı Çözüm Aşamaları
- Denklemlerin Derece Kontrolü
- Değişken Sayısı Kontrolü
- Sözel İfadelerin Matematiksel Modellemesi
- Örneklerin Adım Adım Çözümü ve Tablo
- Genel Değerlendirme ve Özet
1. Birinci Dereceden Bir Bilinmeyenli Denklem Nedir?
Birinci dereceden bir bilinmeyenli denklem, (genellikle) x adını verdiğimiz tek bir değişkenin yalnızca birinci kuvvetini içeren ve o değişken için çözülebilen cebirsel bir ifadedir. Başka bir deyişle:
- Denklemde sadece bir tane değişken vardır (örneğin x).
- Bu değişkenin üst derecesi 1’dir (yani x^2, x^3 gibi terimler içermez).
- Denklem, eşitliğin her iki tarafındaki toplama, çıkarma, çarpma, bölme vb. temel işlemlerle standart formda yazılabilir (örnek: ax + b = 0 şeklinde düzenlenebilir).
Örnek vermek gerekirse:
- 3x + 5 = 14 birinci dereceden bir bilinmeyenli bir denklem iken,
- x^2 + 3 = 10 ikinci dereceden bir denklem olduğu için yukarıdaki kategoriye girmez.
- 2x – 3y = 6 tek bir bilinmeyene sahip olmadığı (x ve y olmak üzere iki farklı değişken içerdiği) için “birinci dereceden bir bilinmeyenli denklem” olarak sınıflandırılamaz. Bu, “iki bilinmeyenli birinci dereceden denklem”dir ama sorumuz tek bilinmeyen koşulunu arıyor.
2. Etkinlik-7: Verilen Eşitliklerin İncelenmesi
Etkinlik-7’de sorulan soru: “Aşağıda verilen eşitliklerden birinci dereceden bir bilinmeyenli denklem olanların yanındaki kutucuklara
işareti koyunuz.”
Verilen eşitlikler:
a) 3x + 7 = 28
b) 2x – 3 = 4y + 5
c) 2x – 3x + 4 = 7
d) 5a = 7 – 4a + 3
e) 2⁴ = 3x – 5
f) 3n² – 4n – 1 = 3
Şimdi her bir eşitliği inceleyelim.
2.1. (a) 3x + 7 = 28
- Bu denklemde tek bir değişken vardır: x.
- x birinci kuvvette (yani x^1) gözükmektedir.
- Herhangi başka bir değişken veya x^2, x^3 gibi üst dereceli terim yoktur.
- Dolayısıyla birinci dereceden bir bilinmeyenli denklemdir. (İşaretlenecek)
2.2. (b) 2x – 3 = 4y + 5
- Bu ifadede x ve y olmak üzere iki farklı değişken mevcuttur.
- Soru, yalnızca “bir bilinmeyen” (örneğin sadece x ya da sadece y) içeren birinci dereceden denklemleri arıyor. Burada hem x hem y var.
- Bu nedenle birinc derece bir bilinmeyenli denklem kapsamına girmez. (İşaretlenmeyecek)
2.3. (c) 2x – 3x + 4 = 7
- Görünüşte iki farklı x ifadesi var ancak aslında ikisi de x; sadece toplanıp-çıkarılabilir.
- 2x – 3x = -x olur, dolayısıyla denklem -x + 4 = 7 haline gelir.
- Yine de tek değişken var: x.
- x, birinci kuvvette ve başka değişken yok.
- Dolayısıyla bu da birinci dereceden bir bilinmeyenli denklemdir. (İşaretlenecek)
2.4. (d) 5a = 7 – 4a + 3
- Tek bir değişken var: a.
- $a$’nın üst derecesi 1 (birinci kuvvet).
- Burada da farklı bir değişken veya derece 2 gibi üst terimler söz konusu değildir.
- Bu sebeple birinci dereceden bir bilinmeyenli bir denklemdir. (İşaretlenecek)
2.5. (e) 2⁴ = 3x – 5
- Solda 2⁴, yani sabit bir sayı. 2⁴ = 16’dır.
- Sağ tarafta 3x – 5 ifadesi var ve tek değişken x.
- x yine birinci derecede yer alıyor (3x = 3×$x^1$).
- Bu da birinci dereceden bir bilinmeyenli denklem niteliğindedir. (İşaretlenecek)
2.6. (f) 3n² – 4n – 1 = 3
- Burada en dikkat çekici nokta: n^2 terimi bulunmaktadır.
- n^2, ikinci dereceden bir ifade olduğundan bu denklem, ikinci dereceden bir denklemdir.
- Dolayısıyla birinci dereceden sayılmaz. (İşaretlenmeyecek)
Özetle, birinci dereceden bir bilinmeyenli denklemler:
- (a) 3x + 7 = 28
- (c) 2x – 3x + 4 = 7
- (d) 5a = 7 – 4a + 3
- (e) 2⁴ = 3x – 5
3. Sözel İfadelerden Denklem Kurma
Bu bölümde, soruda örnek olarak belirtilen sözel ifadelerden nasıl denklem oluşturduğumuzu inceleyeceğiz. Ardından Etkinlik-8 gibi ileri örneklerde de benzeri yöntemi uygulayacağız.
3.1. Verilen Örnekler
-
“Hangi sayının 2 katının 3 eksiği 8 eder?”
- Bilinmeyen sayıyı x ile gösterelim.
- “2 katının 3 eksiği” ifadesi: önce sayının 2 katı yazılır, yani 2x, ardından “3 eksiği” => 2x – 3.
- Bunun 8 ettiği söyleniyor => 2x – 3 = 8.
-
“Hangi sayının 4 fazlasının 3 katı 15 eder?”
- Bilinmeyen sayı yine x.
- “4 fazlası” => x + 4, ardından “3 katı” => 3(x + 4).
- Bu ifadenin 15’e eşit olduğu söyleniyor => 3(x + 4) = 15.
Bu şekilde Türkçeden matematiğe aktarma yaparken, aşamalı olarak cümledeki ipuçlarını formülleştiririz:
- “… katı” => çarpma
- “… fazlası” => toplama
- “… eksiği” => çıkarma
- “… eksiği … eder” => “… – … = …”
3.2. Yeni Örnekler ve Denklemler
Etkinlik-8’dekilere benzer sorular:
a) “Hangi sayının 3 katının 7 eksiği 18’e eşittir?”
- Bilinmeyen sayıya x diyelim.
- Sayının 3 katı => 3x.
- Bunun 7 eksiği => 3x – 7.
- 18’e eşittir => 3x – 7 = 18.
b) “Hangi sayının 3 fazlasının 4 katı 28’e eşittir?”
- Sayıya yine x diyelim.
- 3 fazlası => x + 3.
- 4 katı => 4(x + 3).
- 28’e eşittir => 4(x + 3) = 28.
Bu tür problemlerde önemli olan, Türkçe cümleyi sırasıyla matematiksel bir anlatıma dönüştürmektir.
4. Detaylı Çözüm Aşamaları
Bu tarz soruları çözerken veya hangi denklem “birinci dereceden bir bilinmeyenli” diye bakarken takip edebileceğiniz adımları şu şekilde özetleyebiliriz:
4.1. Denklemlerin Derece Kontrolü
- Denklemi gözden geçirin.
- Eğer değişkeninizin en büyük üstü 1 ise birinci dereceden olabilir. Örneğin x var, x^2 yok.
- (x^2, x^3, \sqrt{x}, \frac{1}{x}, y^2 \dots) vb. ifadeler varsa derecesi 1 değildir.
4.2. Değişken Sayısı Kontrolü
- Denklemi tek bir bilinmeyene (örneğin sadece x) göre inceleyin.
- Birden fazla değişken (mesela x ve y) varsa, soru “bir bilinmeyenli denklem” istediği için uygun olmaz.
4.3. Sözel İfadelerin Matematiksel Modellemesi
- Tek bir sayı aranıyorsa bu sayıya x veya farklı bir harf tanımlayın.
- Cümlede kullanılan “katı” (çarpma), “fazlası” (toplama), “eksiği” (çıkarma), “bölümü” (bölme), “eşittir” ( = ) gibi kelimeleri matematiksel işaretlerle ifade edin.
- Sonuçta oluşan denklem, büyük ihtimalle birinci dereceden (ve tek bilinmeyenli) ise o koşullara uyar. Aksi halde farklı derecede bir denklemle de karşılaşabilirsiniz.
5. Örneklerin Adım Adım Çözümü ve Tablo
Aşağıdaki tabloda, Etkinlik-7’deki her bir eşitlik için “birinci dereceden mi, bir bilinmeyenli mi” olduğuna dair sonuçları ve nedenlerini özetliyoruz. Ardından sözel ifadeler için de örnek denklemlerimizi ekleyerek hangi tür işlem yaptığımızı gösteriyoruz.
5.1. Etkinlik-7 Eşitliklerinin Kontrolü
| Verilen Eşitlik | İnceleme | Birinci Dereceden Tek Bilinmeyenli mi? |
|---|---|---|
| (a) 3x + 7 = 28 | Tek değişken: x. x’in üst derecesi 1. | Evet, işaretlenir. |
| (b) 2x – 3 = 4y + 5 | İki değişken: x ve y. | Hayır, işaretlenmez (çünkü iki bilinmeyen var). |
| (c) 2x – 3x + 4 = 7 | Tek değişken: x. Sadeleştirilmiş hali –x + 4 = 7. Derece 1. | Evet, işaretlenir. |
| (d) 5a = 7 – 4a + 3 | Tek değişken: a. a, birinci derece. | Evet, işaretlenir. |
| (e) 2⁴ = 3x – 5 | 2⁴=16 sabit bir sayı, sağ taraf 3x – 5, tek değişken. Derece 1. | Evet, işaretlenir. |
| (f) 3n² – 4n – 1 = 3 | Tek değişken: n, ancak n² var => ikinci dereceden. | Hayır, ikinci derece. (işaretlenmez) |
5.2. Sözel İfadelerin Denkleme Dönüşümü
| Sözel İfade | Matematiksel Denklem | Açıklama |
|---|---|---|
| Hangi sayının 2 katının 3 eksiği 8 eder? | 2x – 3 = 8 | “2 katının 3 eksiği” => 2x – 3 , eşittir 8. |
| Hangi sayının 4 fazlasının 3 katı 15 eder? | 3(x + 4) = 15 | “4 fazlası” => x + 4, “3 katı” => 3(x + 4) . |
| Hangi sayının 3 katının 7 eksiği 18’e eşittir? | 3x – 7 = 18 | “3 katının 7 eksiği” => 3x – 7, eşittir 18. |
| Hangi sayının 3 fazlasının 4 katı 28’e eşittir? | 4(x + 3) = 28 | “3 fazlası” => x + 3, “4 katı” => 4(x + 3). |
Tablodan da görülebileceği gibi, bu tür sözel ifadelerde tek bir bilinmeyen (x) söz konusudur ve bahsedilen ifade birinci derecedendir (yani $x$’in üstü 1).
6. Genel Değerlendirme ve Özet
Bu çalışmada:
- Birinci dereceden bir bilinmeyenli denklem tanımını ele aldık.
- Etkinlik-7’de verilen altı eşitlikten (a), (c), (d), (e) maddelerinin bu tanıma uyduğunu; (b) ve (f) maddelerinin uymadığını gördük.
- Sözel ifadeleri adım adım matematiksel ifadelere dönüştürerek (2x – 3 = 8 vb.) denklemler kurduk.
Önemli Noktalar:
- Bir denklemde birden fazla değişken varsa, “bir bilinmeyen” koşulu sağlanmaz.
- Değişkenin en yüksek derecesi 1 değilse, örneğin x^2 gibi bir terim varsa, bu denklem birinci dereceden değildir.
- Sözel problemlerden denklem kurarken, “katı” (×), “toplamı” (+), “eksiği” (–), “bölümü” (÷) gibi kelimeleri dikkatle çevirmek gerekir.
Bu soru, özellikle birinci dereceden denklemlerin temel özelliklerini pekiştirme amacını taşıyor. Hem “denklem çözme” aşamasına geçmeden önce hangi denklemlerin bu kategoriye girdiğini ayırt etmeyi öğrenmek, hem de sözel ifadeleri cebirsel modellere çevirmede kullanılan dili (kat, fazlası, eksiği, vb.) kavramak önemlidir.
Kaynakça
- MEB Ortaokul Matematik Ders Kitapları (2023-2024)
- Açıköğretim Lise Matematik Ders Notları (Son Güncellemeler)
- OpenStax, “Algebra and Trigonometry” (2021)
- K12 Eğitim Portalı: Matematik - Denklem ve Eşitsizlikler
Kısa Özet
- Etkinlik-7: “3x + 7 = 28”, “2x – 3x + 4 = 7”, “5a = 7 – 4a + 3” ve “2⁴ = 3x – 5” birinci dereceden tek bilinmeyenli denklemlerdir. “2x – 3 = 4y + 5” (iki değişkenli) ve “3n² – 4n – 1 = 3” (ikinci dereceden) değildir.
- Sözel İfadeler: “Hangi sayının 2 katının 3 eksiği 8 eder?” => 2x – 3 = 8; “Hangi sayının 4 fazlasının 3 katı 15 eder?” => 3(x + 4) = 15, vb.
Bu şekilde sorudaki tüm aşamaları tamamlamış oluyoruz. Başarılar dilerim!
@anonymous13
