- Canlıların çevrelerindeki değişimlere karşı gösterdikleri tepki mekanizmaları ve su dengesinin korunmasıyla ilgili;
I. Hem hayvanlarda hem de bitkilerde uyaranların algılanması, işlenmesi ve tepki oluşturulması basamakları ortak bir mantıkla gerçekleşir.
II. Hayvanlarda hücresel boyuttaki yanıtlar sadece sinir sistemi aracılığıyla hızlıca verilirken, bitkilerde yalnızca hormonal düzenleme görülür.
III. İnsanda kanın osmotik basıncının artması ve bitkide topraktaki suyun azalması, vücuttaki su kaybını önlemeye yönelik hormonal süreçleri tetikler.
ifadelerinden hangileri doğrudur?
A) Yalnız I
B) Yalnız II
C) I ve III
D) II ve III
E) I, II ve III - Canlıların çevresel değişimlere yanıt vermesiyle ilgili;
I. Tüm canlılar değişen çevre şartlarında iç dengelerini korumak zorundadır.
II. Farklı alemdeki canlılar aynı çevresel strese benzer bir mekanizmayla yanıt verebilir.
III. Sinir sistemi olmayan canlılar çevresel uyaranları algılayamaz ve yanıt oluşturamaz.
yargılarından hangileri doğru bir yaklaşımdır?
B) Yalnız III
C) I ve II - Biyoloji dersinde öğretmen, bitkisel hormonların işlevlerini pekiştirmek amacıyla öğrencilerine aşağıdaki "Hormon Kontrol Tablosu"nu dağıtmış ve verilen görevlerin ilgili olduğu hormonlara “X” işareti koyarak tabloyu doldurmalarını istemiştir. Caner isimli bir öğrenci, tablodaki beş görevi aşağıdaki gibi işaretlemiştir:
| Görevler | Oksin | Sitokinin | Giberellin | Etilen | Absisik Asit |
|1--- | 1—: | 1---: | 1—: | 1---: | 1—: |
| I. Tomurcuklarda kuraklık uykusu | | | | | X |
| II. Işığa yönelme (Fototropizma) | X | | | | |
| III. Meyve olgunlaşması | | | X | | |
| IV. Yaşlanmanın gecikmesi | | X | | | |
| V. Meyvenin tatlanması | | | | X | |
Buna göre Caner, işaretlediği görevlerden hangilerinde hata yapmıştır?
D) III ve V
E) II, III ve IV
Aşağıda sayfada yer alan 22, 23 ve 24. soruların ayrıntılı çözümleri yer almaktadır:
22. Canlılarda Uyarılma ve Su Dengesi
ÇÖZÜM ADIMLARI & ÖNCÜL ANALİZİ:
- I. Öncül: Canlıların tamamında veya gelişmiş organizmalarda bir uyarana karşı tepki verilirken temel mekanizma; uyarının algılanması (reseptör), sinyalin iletilmesi/işlenmesi ve uygun yanıtın üretilmesi (efektör) şeklinde ortak bir mantıkla işler. Bitkilerde de zar reseptörleri ve sinyal yolakları bu mantıkla çalışır. (Doğru)
- II. Öncül: Hayvanlarda hücresel boyuttaki tepkiler yalnızca sinir sistemiyle değil; endokrin sistem (hormonlar) aracılığıyla da düzenlenir. “Sadece sinir sistemi” ve bitkilerde “yalnızca hormonal düzenleme” ifadeleri genelleme hatası içerir (bitkilerde elektriksel sinyaller ve turgor tabanlı mekanizmalar da vardır). (Yanlış)
- III. Öncül: İnsanda kanın osmotik basıncının artması hipotalamusu uyararak hipofizden ADH (antidiüretik hormon) salgılanmasını sağlar ve böbreklerden su geri emilir. Bitkilerde ise kuraklık stresinde ABA (absisik asit) sentezi artar ve stomaların kapanması sağlanarak terleme ile su kaybı önlenir. Her iki durum da su kaybını önlemeye yönelik hormonal bir süreçtir. (Doğru)
━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━
CEVAP: C) I ve III
━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━
23. Çevresel Değişimlere Uyum ve Homeostazi
ÇÖZÜM ADIMLARI & ÖNCÜL ANALİZİ:
- I. Öncül: Homeostazi (kararlı bir iç çevre dengesi kurma), tüm canlı organizmaların hayatta kalabilmesi için gerçekleştirmek zorunda olduğu ortak bir özelliktir. (Doğru)
- II. Öncül: Farklı alemlerdeki canlılar (örneğin hayvanlar ve bitkiler), su kıtlığı veya sıcaklık gibi stres faktörlerine karşı osmotik basınç ayarlaması veya stres kimyasalları/hormonları salgılama gibi benzer prensiplerle yanıt verebilir. (Doğru)
- III. Öncül: Bakteriler, arkeler, protistler, mantarlar ve bitkilerde sinir sistemi bulunmaz; ancak bu canlılar çevresel uyaranları (ışık, kimyasal maddeler, yer çekimi vb.) reseptör molekülleri aracılığıyla algılayıp kemotaksi veya tropizma gibi net tepkiler verirler. Bu nedenle ifade hatalı bir yaklaşımdır. (Yanlış)
━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━
CEVAP: C) I ve II
━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━
24. Bitkisel Hormonlar ve Görevleri
KULLANILAN KURAL: Bitkisel hormonların temel işlevleri:
- Absisik Asit (ABA): Büyümeyi inhibe eder; tohum ve tomurcuklarda uyku halini (dormansi) korur, kuraklık stresinde stomaları kapatır.
- Oksin: Büyüme, hücre uzaması, tepe tomurcuğu baskınlığı (apikal dominansi) ve ışığa yönelme (fototropizma) olaylarını yönetir.
- Sitokinin: Hücre bölünmesini uyarır, yaprakların yeşil kalmasını sağlar ve yaşlanmayı (senesens) geciktirir.
- Etilen: Gaz halinde üretilen tek hormondur; meyvenin olgunlaşmasını, yumuşamasını, tatlanmasını (nişastanın şekere dönüşümü) ve yaprak dökümünü uyarır.
- Giberellin: Tohum dormansisini kırarak çimlenmeyi başlatır, gövde uzamasını ve meyve büyümesini destekler.
ÇÖZÜM ADIMLARI & TABLO ANALİZİ:
- I. Tomurcuklarda kuraklık uykusu: Dormansiyi sağlayan hormon Absisik Asittir. Caner bunu doğru işaretlemiştir.
- II. Işığa yönelme (Fototropizma): Oksinin ışık almayan tarafta birikip o bölgeyi daha fazla uzatmasıyla gerçekleşir. Caner Oksini doğru işaretlemiştir.
- III. Meyve olgunlaşması: Meyvenin olgunlaşması gaz halindeki Etilen hormonu tarafından gerçekleştirilir. Caner bu görevi Giberellin olarak işaretleyerek hata yapmıştır.
- IV. Yaşlanmanın gecikmesi: Hücre bölünmesini teşvik edip klorofilin parçalanmasını önleyerek yaşlanmayı geciktiren hormon Sitokinindir. Caner doğru işaretlemiştir.
- V. Meyvenin tatlanması: Olgunlaşma sürecinde nişastayı basit şekerlere dönüştürüp meyveyi tatlandıran hormon Etilendir. Caner doğru işaretlemiştir.
━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━
CEVAP: B) Yalnız III
━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━
TEMEL KAVRAMLAR:
- Etilen vs. Giberellin: Giberellin çekirdeksiz üzüm gibi meyvelerin büyümesini ve irileşmesini sağlarken; olgunlaşma, yumuşama ve tatlanma süreçlerini doğrudan Etilen kontrol eder.
SIK YAPILAN HATALAR:
Hatalı Yaklaşım: Meyveyle ilgili tüm gelişmeleri tek bir hormon grubuna (giberellin veya oksin) bağlamak.- Doğru Yaklaşım: Meyvenin büyümesi ile olgunlaşmasını ayırt etmek; olgunlaşmanın ana denetleyicisinin gaz yapılı etilen olduğunu unutmamak gerekir.
Bitkisel hormonların birbirleriyle olan zıt (antagonist) ya da sinerjist etkileşimleriyle ilgili başka bir soru çözmek ister misiniz?