Hansı nümunələrdə qrammatik normanı yalnız qrammatik mənası olan sözü cümlədən çıxartmaqla bərpa etmək olar?
- İşçilər və mən vaxtında çıxdıq işdən.
- Qardaşım nə dərs oxumur, nə də yazı yazmır.
- Yenə göy üzünü bulud aldı.
- Nə Sevil ev tapşırıqlarını etmir, nə də Ayxan ona dəstək olmur.
- O bizim bağçaya baxanda həmişə deyirdi ki, nə gözəl bağçadır!
Qrammatik Norma və Köməkçi Nitq Hissələrinin Cümlədə Tətbiqi
KULLANILAN FORMÜL / KURAL: Azərbaycan dilində “nə …, nə də …” inkar bağlayıcıları işlənən cümlələrdə xəbər mütləq təsdiqdə olmalıdır; xəbər inkarda verilərsə, sintaktik səviyyədə qrammatik norma pozulur. Yalnız qrammatik mənaya malik olan sözlər isə köməkçi nitq hissələridir (bağlayıcı, ədat və s.).
ÇÖZÜM VƏ SEÇƏNƏK ANALİZİ
Cümlələrdəki norma pozuntularını və onların bərpa yollarını təhlil edək:
- 1. “İşçilər və mən vaxtında çıxdıq işdən.” — Cümlədə söz sırası pozulub (xəbər cümlənin sonunda deyil). Qrammatik normanı bərpa etmək üçün sözlərin yeri dəyişdirilməlidir (“işdən çıxdıq”). Hər hansı köməkçi sözü çıxarmaqla norma bərpa olunmur.
- 2. “Qardaşım nə dərs oxumur, nə də yazı yazmır.” — İnkar bağlayıcısı işləndiyi halda xəbərlər inkarda (oxumur, yazmır) işlənərək norma pozulmuşdur. Yalnız qrammatik mənası olan “nə …, nə də” bağlayıcılarını cümlədən çıxardıqda (“Qardaşım dərs oxumur, yazı yazmır”) qrammatik norma tam bərpa olunur.
- 3. “Yenə göy üzünü bulud aldı.” — Cümlədə mübtəda və tamamlığın yeri inversiona uğrayaraq söz sırası norması pozulmuşdur (“Bulud göy üzünü aldı”). “Yenə” sözü isə əsas nitq hissəsidir (zərfdir) və leksik mənaya malikdir.
- 4. “Nə Sevil ev tapşırıqlarını etmir, nə də Ayxan ona dəstək olmur.” — Eynilə 2-ci cümlədə olduğu kimi, inkar bağlayıcısı ilə inkar xəbərlər (etmir, olmur) eyni anda işləndiyi üçün norma pozulmuşdur. Cümlədən yalnız qrammatik mənası olan “nə …, nə də” bağlayıcılarını çıxardıqda (“Sevil ev tapşırıqlarını etmir, Ayxan ona dəstək olmur”) cümlə qrammatik cəhətdən düzgün formaya düşür.
- 5. “O bizim bağçaya baxanda həmişə deyirdi ki, nə gözəl bağçadır!” — Bu cümlədə qrammatik norma pozuntusu yoxdur; “nə” burada qüvvətləndirici ədat kimi işlənmişdir.
CEVAP: 2 və 4
SINAV NOTU / PÜF NOKTASI: İnkar bağlayıcıları (nə, nə də) işlənən cümlələrdə xəbərin inkarda verilməsi testlərdə ən çox qarşıya çıxan qrammatik norma pozuntularındandır. Bu xətanı iki yolla aradan qaldırmaq olar: ya fellərdən inkar şəkilçisini (-ma/-mə) atmaqla, ya da köməkçi nitq hissəsi olan bağlayıcıları cümlədən çıxarmaqla.
