Hansı cümlədə mürəkkəb söz yoxdur?
A) Arif tez əsib-coşan adamları xoşlamır.
B) Qonaqlar hər gün gəlib-gedirdilər.
C) Srağagün öyrəndim ki, o, ingilis dilini yaxşı bilir.
D) Bu məsələ artıq rəsmi dairələrdə həll olundu.
E) Uşaq artıq bütün hərfləri yaza bilir.
Eyler-Venn diaqramına uyğun fikirləri müəyyən edin.
I Evdə xurcunu açanda gördüm ki, bir gözündə təndir çörəyi, o biri gözündə isə yağ, pendir, hətta qənd, çay da var.
II Ayaq saxlayıb onun tükü tökülmüş papağına, çiyinləri yamaqlı köynəyinə və didik-didik olmuş şalvarına baxdı.
Mürəkkəb Sözlər və Quruluşca Növləri
KULLANILAN FORMÜL / KURAL: Azərbaycan dili qrammatikasında iki və daha artıq sözün birləşməsindən yaranan sözlərə mürəkkəb sözlər deyilir. Mürəkkəb sözlər bitişik, defislə və ayrı (adlar + etmək, olmaq, eləmək, qılmaq köməkçi felləri ilə yaranan tərkibi fellər) yazılır; lakin felin -a/-ə şəkilçili formasına bilmək feli qoşulduqda (yaza bilmək) yaranan ifadə mürəkkəb söz deyil, felin analitik (imkan/bacarıq) forması hesab olunur.
ÇÖZÜM VE SEÇENEK ANALİZİ
- A) Cümlədəki «əsib-coşan» sözü iki feli sifətin birləşməsindən yaranmış defislə yazılan mürəkkəb sözdür.
- B) Cümlədəki «gəlib-gedirdilər» sözü əksmənalı fellərin birləşməsindən yaranmış defislə yazılan mürəkkəb feldir (mürəkkəb sözdür).
- C) Cümlədəki «srağagün» sözü sıra və gün sözlərinin birləşməsindən yaranmış bitişik yazılan mürəkkəb zərfdir (mürəkkəb sözdür).
- D) Cümlədəki «həll olundu» ifadəsi isim (həll) və köməkçi felin (olunmaq) birləşməsindən yaranan tərkibi feldir (ayrı yazılan mürəkkəb sözdür).
- E) Cümlədə heç bir mürəkkəb söz yoxdur. «Uşaq», «artıq», «bütün», «hərfləri» sözləri sadədir. «Yaza bilir» ifadəsi isə DİM proqramına əsasən mürəkkəb söz (tərkibi fel) deyil, felin imkan/bacarıq bildirən analitik qrammatik formasıdır.
CEVAP: E) Uşaq artıq bütün hərfləri yaza bilir.
SINAV NOTU / PÜF NOKTASI: İmtahanlarda ən çox çaşdırılan məqam -a² + bilmək modelidir. Kömək etmək, həll olmaq, dost olmaq kimi tərkibi fellər mürəkkəb söz hesab edildiyi halda, yaza bilmək, qaça bilmək kimi bacarıq bildirən formalar leksik mürəkkəb söz deyil, qrammatik fel forması sayılır.