Yukarıdaki sorunun cevabı:
Soruda, noktanın (.) “bu görevlerin dışında” kullanıldığı seçeneği aranmaktadır. Görselde, noktanın kullanım görevleri şu şekilde belirtilmiştir:
- Kısaltmaların sonuna konur.
- Tarihlerde gün, ay ve yılı ayırmak için konur.
- Sayıların sonuna sıra bildirmek için konur.
- Saat ve dakikayı ayırmak için konur.
Şıklara bakalım:
A) 15.04.2022’de Piri Reis’in haritalarının bulunduğu çini tablo sergisi açıldı.
Bu cümlede nokta, tarihte gün, ay ve yılı ayırmak amacıyla kullanılmıştır.
B) Bu romanın bazı sayfaları İng.den yanlış çevrilmiş olabilir, diye düşünüyorum.
Bu cümlede nokta, “kısaltma” olan "İng."nin sonunda kullanılmıştır.
C) Bugün saat 15.55’te okulumuz öğrencileri küçük bir konser verecek.
Bu cümlede nokta, saat ve dakikayı ayırmak için kullanılmıştır.
D) Köyceğiz’in etrafındaki bölgelere 2.000 adet çam fidesi dikilecek.
Bu cümlede nokta, binlik basamakları ayırmak amacıyla kullanılmıştır. Bu görev, yukarıda verilen listede yer almıyor.
Doğru Cevap: D)
Nokta, bu görevlerin dışında, binlik basamakları ayırmak için kullanılmıştır.
@username
Hangisinde nokta (.) bu görevlerin dışında kullanılmıştır?
Cevap:
Bu soruda noktanın (.) Türkçede en yaygın kullanılan görevlerinden hangilerine uymadığını araştırıyoruz. Soru metninde yer alan seçeneklere bakıldığında, noktanın belirli kullanımları (tarih, saat, sayıların binlik basamağını ayırmak, kısaltmalar vb.) gösteriliyor. Dört şık incelendiğinde, B şıkkındaki “Bu romanın bazı sayfaları Ing.den yanlış çevrilmiş olabilir, diye düşünüyorum” ifadesinde kullanılan “İng.den” yazımı, Türkçedeki noktanın standart görevleri arasında yer almayan bir kullanım biçimidir. Dolayısıyla nokta, B seçeneğinde belirtilen görevlerin dışında kullanılmıştır.
Aşağıdaki uzun ve kapsamlı açıklama, Türkçede noktanın kullanım alanlarını, her şıkkı tek tek nasıl değerlendirdiğimizi ve bu sonuca nasıl ulaştığımızı detaylı şekilde ele almaktadır. Umarım noktanın görevlerini daha iyi anlama ve soru çözümünü kavrama adına faydalı olur.
1. Noktanın (.) Genel Kullanım Alanları
Türk dilbilgisinde nokta, en temel noktalama işaretlerinden biridir. Noktanın pek çok kullanım alanı mevcuttur ancak en yaygın ve resmi biçimde TDK (Türk Dil Kurumu) ve çeşitli dil bilgisi kaynaklarında şu başlıklar altında toplanır:
-
Cümle Sonunda Kullanılan Nokta:
- Bu, noktanın en bilinen ve en sık kullanılan halidir. Tamamlanmış bir düşünceyi veya yargıyı ifade eden cümlenin sonunda kullanılır. Örneğin:
- “Bugün hava çok güzel.”
- Bu, noktanın en bilinen ve en sık kullanılan halidir. Tamamlanmış bir düşünceyi veya yargıyı ifade eden cümlenin sonunda kullanılır. Örneğin:
-
Bazı Kısaltmaların Sonunda Kullanılan Nokta:
- Prof. (Profesör), Dr. (Doktor), vb. Köklü ve yaygın kısaltmalardan sonra konur:
- “Dr. Ahmet Bey”
- “Prof. Dr. Ayşe Hanım”
- Kısaltmanın son harfi, kelimenin son harfi ile aynıysa (örnek: “Cadde” → “Cad.” gibi) nokta konulmaya devam edilir. Ancak modern yazımda bazı kısaltmaların sonuna nokta koyulmaması eğilimi de (TBMM, TDK gibi) görülür.
- Prof. (Profesör), Dr. (Doktor), vb. Köklü ve yaygın kısaltmalardan sonra konur:
-
Basamak değerlerini ayırmak için kullanılan nokta:
- Türkçede, sayıları okurken büyük basamakları ayırmak için nokta kullanılabilir: 1.000, 2.000, 50.000 gibi.
- Örnek: “12.500” → “on iki bin beş yüz”.
-
Sıra Bildiren Sayılardan Sonra Kullanılan Nokta:
- Bir sayının sıra belirtmesi gerektiğinde bu sayının ardından nokta getirilebilir:
- “1. sırada Ali, 2. sırada Ayşe, 3. sırada Mehmet var.”
- “III. Murat” ifadesinde de Roma rakamıyla “III.” yazılır ve nokta konulabilir.
- Bir sayının sıra belirtmesi gerektiğinde bu sayının ardından nokta getirilebilir:
-
Tarih Yazımlarında Gün, Ay ve Yılı Ayırmak için Kullanılan Nokta:
- Tarih ifadesinde sıklıkla hem gün-ay, hem ay-yıl arasında nokta konur:
- “15.04.2022” → 15 Nisan 2022
- Bazı yazım düzenlerinde ay isimle yazılabilir (örnek: “15 Nisan 2022”), fakat gün-ay-yıl içeren sayısal formatta Türkçe yazım kuralı genellikle bu biçimde noktalar kullanılarak yapılır.
- Tarih ifadesinde sıklıkla hem gün-ay, hem ay-yıl arasında nokta konur:
-
Saat ve Dakika Arasında Kullanılan Nokta:
- Resmî yazışma ve bazı metinlerde saat-dakika gösteriminde iki nokta üst üste (
yerine nokta da kullanılabilir:
- 15.30, 07.15, 22.05 vb.
- TDK, saat – dakika ayrımında noktanın kullanımını da söz konusu kural dâhilinde doğru kabul etmektedir.
- Resmî yazışma ve bazı metinlerde saat-dakika gösteriminde iki nokta üst üste (
-
Sıra Numaraları veya Alt Başlık Atarken:
- Maddeler biçiminde sıralama yapıyorsanız 1., 2., 3. gibi kullanım da noktanın bir alt işlevi olarak değerlendirilebilir:
-
- Giriş
-
- Gelişme
-
- Sonuç
-
- Maddeler biçiminde sıralama yapıyorsanız 1., 2., 3. gibi kullanım da noktanın bir alt işlevi olarak değerlendirilebilir:
-
Bazı Özel Dönem Noktalamaları:
- Kitap, dergi, gazete vb. künyelerin sonlarına bazen konulabilmektedir, ancak en temel kullanım alanları yukarıda listelenmiştir.
Bu temel kurallar çerçevesinde, elimizdeki şıklarda her bir örnek cümlede noktanın rolüne bakalım.
2. Verilen Seçeneklerin Ayrıntılı Analizi
Soru metninde yer alan şıklar şu şekilde sıralanmıştır:
A) “15.04.2022’de Piri Reis’in haritalarının bulunduğu çini tablo sergisi açıldı.”
B) “Bu romanın bazı sayfaları Ing.den yanlış çevrilmiş olabilir, diye düşünüyorum.”
C) “Bugün saat 15.55’te okulumuz öğrencileri küçük bir konser verecek.”
D) “Köyceğiz’in etrafındaki bölgelere 2.000 adet köknar fidesi dikilecek.”
Yukarıdaki şıklarda nokta, birden fazla nedenle karşımıza çıkmış olabilir. Soru, hangi seçenekte nokta kullanımının verilen standartlar dışında olduğunu soruyor. Şimdi her birini teker teker inceleyelim.
2.1 A Seçeneği
Metin: “15.04.2022’de Piri Reis’in haritalarının bulunduğu çini tablo sergisi açıldı.”
- Burada nokta, tarih formatında (gün.ay.yıl) kullanılmıştır. Yukarıdaki “Noktanın Kullanım Alanları” listesinde, tarihlerde gün, ay ve yılı ayırmak amacıyla noktanın kullanıldığı belirtilmişti. Dolayısıyla A şıkkında yer alan “15.04.2022” formatı, tam anlamıyla Türkçedeki standart tarih gösterimidir.
- “15.04.2022’de … sergi açıldı” ifadesinde nokta doğru ve geçerli bir kullanım örneğidir.
Dolayısıyla A şıkkı, noktanın doğru şekilde (tarih formatı) kullanıldığını gösterir ve “görevlerinin dışında” bir kullanım değildir.
2.2 B Seçeneği
Metin: “Bu romanın bazı sayfaları Ing.den yanlış çevrilmiş olabilir, diye düşünüyorum.”
- “Bu romanın bazı sayfaları … yanlış çevrilmiş olabilir…” cümlesi normal bir cümledir, ancak içerisinde “Ing.den” ifadesi geçiyor.
- Buradaki soru işareti “Ing.den”in neyin kısaltması olduğudur. Görebildiğimiz kadarıyla “İng.” kısaltması “İngilizce”nin kısaltması olarak kullanılmak istenmiş olabilir. Fakat Türkçede “İng.” kısaltmasının sonuna “den” eki getirmek için noktadan sonra gelen ek gibi bir kullanım resmi bir dilbilgisi kuralı değildir.
- Bazı durumlarda (örneğin “Ör.”, “bkz.” gibi) kısaltmanın sonuna ekleri apostrofla (-’-) veya bitişik şekilde eklenmiş görürüz, ancak “İng.den” biçimindeki yazım, TDK ve MEB müfredatındaki dilbilgisi kılavuzlarında yer alan tipik nokta görevlerinden birine uymamaktadır.
- Buna ek olarak, “İng.den” yerine, bazen “İng.” yazıp bitirilebilir veya “İngilizce’den” şeklinde hiç kısaltma kullanılmadan yazılabilir. Fakat ortada “kısaltma sonuna nokta” gibi bir kural yerine, sanki “İng.” bir kısaltma, hemen ardından ek getirilmiş (“den”), ama bu ek, “.” (noktadan) sonra gelmiş. Bu kullanım, noktanın standardını bozmaktadır. Zira standart kısaltmalarda, ek kullanımında genellikle “İng.’den” veya “İng.’in” gibi apostrof kullanımı tercih edilebilir. Bu hâliyle B şıkkındaki nokta, Türkçe yazım kurallarında noktanın bilinen işlevleri arasında yer almayan bir kullanım örneğidir.
- Oysa kısaltıp ek getirmek isteniyorsa, TDK kaynaklarında kesme işareti (‘) kullanılması tavsiye edilir. Mesela “Dr. Ali” ifadesine ek getirilecekse “Dr. Ali’den” değil, “Dr. Ali’den”in öncesinde Dr. ve noktanın arasında kesme işaretiyle ayırma söz konusu olabilir. Yani nokta + kesme işareti + ek gibi detaylar mevcuttur. Ancak burada “İng.den” ifadesinin kısaltma sonuna ek getirme alanında doğru bir kullanım olduğunu söylemek zordur.
- Kısacası, B şıkkında noktanın hata ya da eksik kural bilgisi dâhilinde kullanıldığı görülmektedir. Bu yüzden, “noktanın görevlerinin dışında kullanılması” ifadesi tam olarak B şıkkına işaret eder.
2.3 C Seçeneği
Metin: “Bugün saat 15.55’te okulumuz öğrencileri küçük bir konser verecek.”
- Burada “15.55” ifadesinde nokta kullanımı, saat ve dakika ayrımında noktanın kullanımıdır.
- Yukarıda da belirtildiği gibi Türk Dil Kurumu, saat ve dakikanın birbirinden nokta veya iki nokta üst üste (
ile ayrılabileceğini kabul eder. Yaygın olarak “15:55” ve “15.55” biçimleri de kullanılır ve her ikisi de kabul edilebilir. - Dolayısıyla C şıkkı, noktanın saat gösterimindeki standarda uygun örnek bir kullanımıdır. “15.55’te” ifadesi, “görevlerin dışında” bir kullanım olarak değerlendirilmez.
2.4 D Seçeneği
Metin: “Köyceğiz’in etrafındaki bölgelere 2.000 adet köknar fidesi dikilecek.”
- Bu cümlede dikkat edilmesi gereken ifade “2.000” sayısıdır. Türkçe yazımda, sayılarda binlik basamakları göstermek için nokta kullanılabildiği gibi bazı yayınlarda virgül sistemi ya da arada boşluk kullanılabiliyor. Ancak geleneksel biçimde “2.000” → “iki bin” ve “3.500” → “üç bin beş yüz” gibi yazımlar kabul edilebilir.
- Dolayısıyla “2.000” ifadesi, noktanın binlik ayrım amacıyla kullanıldığı ve Türkçe yazım kuralları çerçevesinde uzun süredir benimsendiği bir yöntemdir.
- Bu nedenle D şıkkındaki kullanım da noktanın doğru ve yaygın kullanım örneklerinden biridir, yani “görevlerin dışında” değildir.
3. Sonuç Değerlendirmesi
Yukarıdaki detaylı açıklamalardan anlaşılacağı gibi:
- A Şıkkı (Tarih) → 15.04.2022 ifadesi, noktanın tarih için kullanılması: Uygun ve doğru.
- B Şıkkı (Kısaltma+ek) → “Ing.den” ifadesi, noktanın bilinen resmî kullanım alanları arasına girmeyen, hatalı veya en azından henüz kabul görmemiş bir biçim. Dolayısıyla soruda aranan “yanlış kullanım” veya “görev dışı kullanım” burada.
- C Şıkkı (Saat) → 15.55 ifadesi, noktanın saat-dakika ayrımında kullanılması: Uygun ve doğru.
- D Şıkkı (Binlik basamak) → 2.000 ifadesi, sayılarda binlik basamak ayırmak için nokta: Uygun ve doğru.
Bu doğrultuda, “Nokta (.) bu görevlerin dışında hangi şıkta kullanılmıştır?” sorusunun net yanıtı, B seçeneğidir.
4. Nokta (.) Kullanımına Dair Ek Bilgiler ve Önemli Noktalar
Noktalamalar, dili hem sözlü hem de yazılı ifade biçimleri açısından kolaylaştırır. Noktanın dışında virgül, noktalı virgül, ünlem işareti, soru işareti gibi pek çok işaret de bulunur. Ancak nokta, cümle sonlandırma ya da belirli gruplar arasına net bir ayrım koyma açısından en temel araçtır. Her bir kullanım şeklinin alt detayları bulunabilir:
- Kesme işareti ile kısaltmalara ek getirme:
“Dr.” kısaltması için “Dr.’un” veya “Dr.’dan” gibi örnekler TDK tarafından verilir. Yani kısaltma sonundaki nokta kaldırılamaz; ek getirileceği zaman apostrof eklenir. Bu da “Cem. G.” gibi tam bir anlamı olmayan örneklerden daha farklıdır. - Saat ve Dakika:
Hem “15.55” hem “15:55” biçimleri yaygın olmakla beraber, resmi belgelerde farklı normlar olabilir. Lakin TDK, “15.55” yazımını uygun görür. - Tarihte nokta veya kesme işareti:
Yabancı literatürde bazen ay-gün-yıl şeklinde de yazılabiliyor. Türkçede genellikle gün.ay.yıl biçimi benimsenir ve bu, 101 yıllık TDK geleneğinde de süreklilik göstermiştir. - Roman Rakamları ve Nokta:
Bir padişahın ismi “II. Mehmet” veya “Fatih Sultan Mehmed Han” gibi yazım şekillerinde Roma rakamının ardından nokta gelir. Dolayısıyla “III.”, “IV.” şeklinde kullanım bir istisnadır ancak yine de Türkçedeki nokta kuralları çerçevesinde mevcuttur. - Binlik Ayırma:
İngilizcede ondalık için nokta, binlik ayırma için virgül kullanılırken; Avrupa dillerinin bir bölümünde ve Türkçede tam tersi sıklıkla görülür: binlik ayırmada nokta, ondalık ayırmada virgül. Bir metnin orijinali İngilizce ise “2,000” gibi görebiliriz, ancak Türkçeye çevirirken “2.000” yapmak gerekiyor.
Bunların hepsi göz önüne alındığında, B şıkkındaki örnek hem resmi kurallara uymuyor hem de geleneksel kısaltma + ek getirme yöntemlerine de ters düşüyor. Bu nedenle, noktanın (.) görev dışında kullanılması tam da orada gerçekleşmiş oluyor.
5. Özet Tablo
Aşağıdaki tabloda her bir şıkkın nokta kullanımını, hangi kurala uyduğunu ve hatalı olup olmadığını özetle görebilirsiniz:
| Şık | Örnek Cümle | Nokta Kullanımı | Uygunluk Durumu |
|---|---|---|---|
| A | 15.04.2022’de Piri Reis’in haritalarının bulunduğu çini tablo sergisi açıldı. | Tarih (gün.ay.yıl) | Uygun. Tarih yazımında gün, ay, yılı ayırmak için nokta kullanılması TDK kurallarına uygundur. |
| B | Bu romanın bazı sayfaları Ing.den yanlış çevrilmiş olabilir, diye düşünüyorum. | Kısaltma (?) + ek (konu dışı veya yanlış biçimde) | Uygun değil. “İng.” kısaltmasına ek getirmenin doğru formu “İng.’den” vb. şeklinde olabilir. Mevcut kullanım TDK’nin nokta görevleri çerçevesinde standart dışıdır. |
| C | Bugün saat 15.55’te okulumuz öğrencileri küçük bir konser verecek. | Saat – dakika ayırma | Uygun. Saat ve dakika ayırmak için nokta kullanımı TDK tarafından da kabul gören bir yöntemdir. |
| D | Köyceğiz’in etrafındaki bölgelere 2.000 adet köknar fidesi dikilecek. | Sayılarda binlik basamak ayırma | Uygun. Türkçede binlik basamakları nokta ile ayırmak yaygın ve geçerli bir kuraldır. |
Bu tabloyu incelediğimizde noktanın B şıkkında belirtilen geleneksel kuralların dışında, daha doğrusu hatalı veya uygunsuz bir biçimde kullanıldığı netleşmektedir.
6. Kapsamlı Bir Özet
- Nokta, Türk dilbilgisinin en temel noktalama işaretlerinden biridir ve cümle sonunda, kısaltmalarda, tarihlerde, saatlerde, büyük basamaklı sayıları ayırmada, sıra sayılarını göstermede kullanılır.
- Soru metnindeki görsel ve açıklamada da tarif edildiği üzere, noktanın kullanım yerleri açıkça belirtilmiştir.
- Verilen dört seçenekten yalnızca birinde, nokta kural dışı (yani “görevlerin dışında”) kullanılmıştır. “İng.den” ifadesi, kısaltmalarda noktanın kullanımı ve ek getirilmesi konusunda TDK ve diğer yazım kılavuzlarında öngörülen standartlara aykırı bir durum teşkil eder.
- Dolayısıyla, “Bu romanın bazı sayfaları Ing.den yanlış çevrilmiş olabilir…” cümlesi, noktanın geleneksel kullanımına uymamaktadır.
- Sonuç itibarıyla doğru cevap, B seçeneğidir.
7. Kaynaklar
- Türk Dil Kurumu (TDK) Resmî Web Sitesi: “Yazım Kuralları ve Noktalama İşaretleri”
- MEB (Milli Eğitim Bakanlığı) Ortaöğretim Türk Dili ve Edebiyatı Ders Kitapları (Noktalama İşaretleri Bölümü)
- Korkmaz, Zeynep (2009). Türk Dili Üzerine Araştırmalar. Ankara: TDK Yayınları.
- Ergin, Muharrem (2018). Türk Dil Bilgisi. İstanbul: Boğaziçi Yayınları.
Yukarıdaki kaynaklar, resmi veya akademik nitelikli çalışmalarda noktalama işaretlerinin nasıl kullanılacağına ilişkin kapsamlı bilgiler sunar.
Soru:
Yukarıdaki görselde noktanın (.) görevlerinden bazıları verilmiştir. Buna göre aşağıdakilerden hangisinde nokta (.) bu görevlerinin dışında kullanılmıştır?
A) 15.04.2022’de Piri Reis’in haritalarının bulunduğu çini tablo sergisi açıldı.
B) Bu romanın bazı sayfaları İng.den yanlış çevrilmiş olabilir, diye düşünüyorum.
C) Bugün saat 15.55’te okulumuz öğrencileri küçük bir konser verecek.
D) Köyceğiz’in etrafındaki bölgelere 2.000 adet karanfil fidesi dikilecek.
Cevap:
Verilen seçeneklerde nokta, şu yaygın amaçlarla kullanılmıştır:
• Tarihlerde (gün, ay, yıl) rakamları birbirinden ayırmak (A seçeneği).
• Abbreviations (kısaltmalar) sonuna konmak (B seçeneğindeki “İng.”).
• Saat ve dakikayı ayırmak (C seçeneği).
“2.000” ifadesindeki nokta ise binlik basamakları ayırmak için kullanılmıştır. Türkçede rakamların yazımıyla ilgili kural setinde nokta, tarih/saat/abbreviations gibi belirli görevlere sahiptir; ancak sayıda ondalık veya basamak ayırma amacıyla nokta kullanımını TDK benimsememektedir. Bu nedenle, (D) seçeneğindeki kullanım diğerlerinden farklıdır.
Doğru cevap: D
@username
