Güneş ve Ay tutulmaları ile ilgili aşağıdaki grafikler çizilmiştir.
Gözlemlenen alan
Tutulma
Gözlemlenlenme süresi
Buna göre aşağıdaki değerlendirmelerden hangisi doğrudur?
A) 1 ve 3’te Ay, Dünya ile Güneş arasındadır.
B) 1 ve 4’te Ay, yeni ay evresindedir.
C) 2 ve 3’te Ay’ın Dünya’ya bakan yüzü karanlıktır.
D) 2 ve 4’te Ay, Dünya’nın gölgesinde kalır.
Güneş ve Ay Tutulmalarının Özellikleri ve Karşılaştırılması
KULLANILAN FORMÜL / KURAL: Ay tutulması, Dünya’nın gölgesinin Ay üzerine düşmesiyle gerçekleşir; Dünya’da gece yaşanan geniş bir alandan gözlemlenir ve birkaç saat sürer (Dolunay evresi). Güneş tutulması ise Ay’ın gölgesinin Dünya üzerine düşmesiyle gerçekleşir; dar bir alanda gözlemlenir ve yalnızca birkaç dakika sürer (Yeni ay evresi; Ay’ın Dünya’ya bakan yüzü karanlıktır).
ÇÖZÜM VE SEÇENEK ANALİZİ
Grafiklerde verilen niceliklere göre tutulma türleri belirlenir:
- Gözlemlenen Alan Grafiği: Ay tutulması geniş bir alandan, Güneş tutulması ise dar bir alandan izlenebilir. Dolayısıyla 1 = Ay tutulması, 2 = Güneş tutulmasıdır.
- Gözlemlenme Süresi Grafiği: Güneş tutulması birkaç dakika gibi kısa bir sürede gerçekleşirken, Ay tutulması saatlerce sürebilir. Dolayısıyla 3 = Güneş tutulması, 4 = Ay tutulmasıdır.
Buna göre 1 ve 4 Ay tutulması, 2 ve 3 Güneş tutulmasını temsil eder:
- A) Ay’ın Dünya ile Güneş arasında olduğu durum Güneş tutulmasıdır (2 ve 3). 1 numaralı olay Ay tutulması olduğundan bu ifade yanlıştır.
- B) 1 ve 4 Ay tutulmasıdır; Ay tutulması esnasında Ay “Yeni ay” değil, Dolunay evresindedir. Dolayısıyla yanlıştır.
- C) 2 ve 3 Güneş tutulmasıdır. Güneş tutulması sırasında Ay Yeni ay evresindedir ve bu evrede Ay’ın Dünya’ya bakan yüzü Güneş ışığı almadığı için karanlıktır. Bu ifade doğrudur.
- D) Ay’ın Dünya’nın gölgesinde kaldığı olay Ay tutulmasıdır. Bu durum 2’de değil, 1 ve 4’te gerçekleşir. Dolayısıyla yanlıştır.
CEVAP: C) 2 ve 3’te Ay’ın Dünya’ya bakan yüzü karanlıktır.
SINAV NOTU / PÜF NOKTASI: Güneş tutulmasında Ay Yeni ay evresinde, Ay tutulmasında ise Dolunay evresindedir. Ancak her ay tutulma gerçekleşmemesinin sebebi Dünya ve Ay’ın yörünge düzlemleri arasındaki yaklaşık 5^\circ’lik eğikliktir.