göndergesel işlev nedir
Göndergesel işlev nedir?
Cevap: Göndergesel işlev (İngilizce’de “referential function”), dilin kullanımı sırasında mesajın veya iletişim içeriğinin, özneleri veya dinleyicileri duygusal ya da diğer başka işlevlerden ziyade gerçek-dünya bilgisine veya bağlama (context) odakladığı durumu ifade eden bir dilbilim kavramıdır. Bu işlev, dilin bilgi aktarımı, tanımlama, betimleme ve gerçekliği ortaya koyma amacıyla kullanıldığı durumlardan sorumludur. Başka bir deyişle, göndergesel işlev söz konusu olduğunda, konuşmacı ya da yazarın amacı en temelde bilgi vermek ya da gerçek bir durumu yansıtmak olur.
Aşağıda, göndergesel işlevin ne anlama geldiğini, dilin diğer işlevleriyle ilişkisini, tarihsel-kuramsal temelini ve günlük yaşamda nasıl kullanıldığını detaylı şekilde bulabilirsiniz.
İçindekiler
-
- Roman Jakobson ve Dilin Altı İşlevi
-
- Dilsel İşlevlerin Karşılaştırılması
- Günlük Hayatta Göndergesel İşlev
- Göndergesel İşlev ve Diğer Bilim Alanlarıyla İlişkisi
- Kısa Özet ve Temel Çıkarımlar
1. Göndergesel İşlevin Tanımı ve Temel Özellikleri
Göndergesel işlev, salt bilgi aktarma odaklıdır. İletişimde şu öğeler bulunur:
- Gönderici (konuşmacı veya yazar)
- Alıcı (dinleyici veya okuyucu)
- Mesaj (içerik)
- Kanal (dil, mecra vs.)
- Bağlam (context)
Dilsel bir iletişim sürecinde göndergesel işlev, mesajın esas olarak bağlam hakkında bilgi verdiği veya reel gerçekliği betimlediği durumlarda ortaya çıkar. Örneğin bir haber bülteninde, hava durumunu bildiren bir raporda, ansiklopedik makalede veya bilimsel bir dergi yazısında görebileceğimiz dil kullanımları genellikle göndergesel işlev taşır.
Göndergesel işlevin temel özellikleri:
- Nesnellik: Bilimsel, nesnel veya tarafsız ton kullanır.
- Bilgi Aktarımı: Verileri veya gerçek olayları tanımlar.
- Gerçeklik Odaklı: Dış dünyayla, “gerçek” olarak tanımlanan olgularla ilgilenir.
2. Roman Jakobson ve Dilin Altı İşlevi
Göndergesel işlev kavramının en bilinen teorik çerçevesi, Rus-Amerikan dilbilimci Roman Jakobson’un kuramına dayanır. Jakobson, dilde altı temel işlev tanımlar:
- Göndergesel (Referential) İşlev: Mesajın içeriği, bağlam ya da dış dünya ile ilgilidir (bilgi iletimi).
- Duygusal (Emotive) İşlev: Konuşmacının veya yazarın öznel duygu ve tutumlarını ifade eder.
- Alıcıyı Harekete Geçirme (Conative) İşlev: Alıcıda belli bir davranışı başlatmak, bir emir veya talimat vermek amacıyla kullanılır.
- Kanal Kontrolü (Phatic) İşlev: İletişim kanalının açık veya kapalı olduğunu kontrol eden işlev (örneğin sohbet başlatma, sürdürme veya bitirme).
- Üst Dil (Metalinguistic) İşlev: Dilin kendisi hakkında konuşmak veya tanımlamalar yapmak (örneğin, bir kelimenin anlamı hakkında konuşmak).
- Şiirsel (Poetic) İşlev: Dilin estetik, sanatsal veya şiirsel niteliklerini vurgulayan işlev.
Bu altı işlevden göndergesel işlev, iletişimin bağlama yönelmiş halidir. Haber metinleri, raporlar, ansiklopediler, sözlük tanımları ve bilimsel araştırma makaleleri en tipik göndergesel işlev örnekleridir.
3. Göndergesel İşlevin Örnekleri
Aşağıda, göndergesel işlevin günlük veya resmî dilde nasıl tezahür edebileceğine dair bazı örnek cümleler yer alır:
- “Bugün hava sıcaklığı 35 dereceye ulaşacaktır.”
- Burada dil, dış dünyayla ilgili somut bir bilgi verir.
- “Paris, Fransa’nın başkentidir.”
- Coğrafi ve gerçeğe dayalı bilgi aktarımı.
- “Su, 100 derecede kaynar.”
- Bilimsel olgusal bir ifadeyi aktarır.
- “Bir Covid-19 virüsü, insanlara solunum yoluyla bulaşabilir.”
- Tıbbi veya bilimsel gerçekliği anlatan cümle.
- “Dünya’nın çevresi yaklaşık 40.075 km’dir.”
- Gerçek, ölçülmüş bir verinin ifadesi.
Bu örneklerin ortak noktası, duygusal tutum veya estetik kaygıyı geri planda bırakıp, gerçeği ya da doğrulanabilir olguyu vurgulamalarıdır.
4. Dilsel İşlevlerin Karşılaştırılması
Aşağıdaki tabloda, Jakobson’un altı dil işlevi kısaca özetlenmiş ve göndergesel işlev ile arasındaki benzerlik-farklılıklar vurgulanmıştır:
| Dil İşlevi | Odak | Ana Amacı | Örnek |
|---|---|---|---|
| Göndergesel | Bağlam/Dış dünya | Bilgi aktarmak | “Bu akşam saat 19.30’da toplantımız var.” |
| Duygusal | Konuşmacı (içsel duygu) | Konuşmacının duygularını ifade etmek | “Ne kadar da mutluyum!” |
| Alıcıyı Harekete Geçirme | Alıcı (dinleyici/okuyucu) | Bir eylem gerçekleştirmesini sağlamak | “Lütfen kapıyı kapatır mısın?” |
| Kanal Kontrolü | İletişimin sürmesi veya kesilmesi | İletişimi sağlamak, sürdürmek veya sonlandırmak | “Beni duyuyor musun?” / “Alo?” |
| Üst Dil | Dilin kendisi | Dil hakkındaki soruları veya açıklamaları belirtmek | “Türkçede ‘masa’ kelimesi isimdir.” |
| Şiirsel | Mesajın biçimi (sanatsal boyut) | Estetik veya sanatsal nitelikte dil kullanmak | “Güneşin battığı kızıl ufuk, içimdeki coşkuyla birleşti.” |
Bu tabloda görüldüğü üzere göndergesel işlev, diğer işlevlerden farklı olarak gerçekçi, nesnel ve tanımlayıcı boyutuyla ön plana çıkar.
5. Günlük Hayatta Göndergesel İşlev
Gündelik yaşamda son derece sık kullandığımız bir işlevdir:
- Haberleşme: Haber kanalları, gazeteler veya internet siteleri, göndergesel işlevi yoğunlukla kullanır (örneğin ekonomik veriler, hava durumu, spor sonuçları).
- Akademik Ortam: Ders kitapları, makaleler, sunumlar; herhangi bir konuyu açıklarken resmi bir tonla “gerçeği” veya “araştırma sonuçlarını” aktarır.
- İş Yazışmaları: Resmî belgeler, raporlar, sözleşmeler vb. konularda tarafların hakları, sorumlulukları, rakamlar, tarihler gibi net bilgiler nesnel üslupla verilir.
- Toplumsal İletişim: Günlük sohbetlerde bile arkadaşınıza “Bugün hava çok sıcak, 35 dereceye ulaşacakmış” dediğinizde, göndergesel işlevi kullanmış olursunuz.
Bu kapsamda, göndergesel işlev temel bilgilendirmeye hizmet eder. Muhatap, duygusal ifadeden ziyade gerçeği ya da olguyu algılamak ister.
6. Göndergesel İşlev ve Diğer Bilim Alanlarıyla İlişkisi
Göndergesel işlev, yalnızca dilbilimle sınırlı kalmaz, aynı zamanda şu bilim alanlarıyla da yakından ilişkilidir:
- İletişim Bilimleri
- Haber metinleri ve kurumsal iletişimde nesnellik esastır. Burada göndergesel işlev baskındır.
- Edebiyat
- Şiirsel ve duygusal işlev ön planda olsa da, betimleyici bölümlerde göndergesel işlevden yararlanılabilir. Özellikle anlatı (narrative) ya da betimleme (descriptive) kısımlarda.
- Sosyoloji ve Psikoloji
- Toplumsal ve bireysel davranış/olguların tanımlandığı araştırma raporları göndergesel işlevde kaleme alınır. Herhangi bir araştırma sonucunu duyururken tarafsız ve bilgiye dayalı bir ton gereklidir.
- Gazetecilik ve Medya
- Gazetecilik genellikle bilgilendirici, tarafsız ve gerçeklere dayalı haber sunumuna odaklanır (ilke olarak). Dolayısıyla göndergesel işlev, haber metinlerinin temelini oluşturur.
- Halkla İlişkiler ve Reklamcılık
- Her ne kadar ikna etme (conative işlev) önemli olsa da, ürün/hizmetle ilgili somut verileri aktarmak için göndergesel işlev kullanılır (örneğin ürünün teknik özellikleri).
7. Kısa Özet ve Temel Çıkarımlar
- Göndergesel işlev, dilin dış dünyayı ya da bağlamı yansıtmaya, bilgi aktarmaya ve olgusal gerçekleri sunmaya odaklanmış tarafıdır.
- Roman Jakobson’un kuramsal yaklaşımında, iletideki altı dilsel işlevden gerçeği ve bilgiyi en çok vurgulayan boyut göndergesel (referential) işlevdir.
- Günümüzde haber metinleri, akademik yazılar, ansiklopedi maddeleri, bilimsel raporlar ya da resmî belgeler bu işlevi tipik şekilde taşır.
- Göndergesel işlev, duyguların, çağrışımların veya alıcıyı harekete geçirmenin aksine, olgu odaklı ve tanımlayıcı bir tutum benimser.
- Gündelik yaşamda sohbetten akademik araştırmalara, medyadan iş dünyasına pek çok yerde yoğun biçimde kullanılmaktadır.
Özet Tablo
| Ana Kavram | Tanım | Örnek |
|---|---|---|
| Göndergesel (Referential) İşlev | Mesajın bilgi odaklı olması, dış dünyanın/olguların gerçeğe uygun tanımlanması | “Türkiye’nin 81 ili vardır.” |
| Diğer İşlevlerden Farkı | Duygusal ya da yönlendirici amaçlardan çok, nesnel gerçeklik ve veri aktarımını hedeflemesi | Emredici cümleler veya duygusal ifadeler içermez |
| Kullanıldığı Metinler | Haber, bilimsel makale, ders kitabı, rapor, ansiklopedi, resmî belge, teknik doküman, vb. | Hava durumu raporu, finans raporu, analiz, akademik makale |
| Amaç | Dış dünyadaki olgular hakkında doğru ve nesnel bilgi sunmak | Teorik bilgi ya da istatistiki bilgi paylaşmak |
| Dilsel Özellikler | Nesnel, tarafsız, doygun bilgiler, genellikle üçüncü şahıs anlatımı | “Araştırma sonuçları gösteriyor ki…”, “Verilere göre…” |
Sonuç ve Özet
Göndergesel işlev, dilin bilgi verme, tanımlama, betimleme ve gerçekliği açıklama gayesine hizmet eden kullanım biçimini ifade eder. Roman Jakobson’un dil işlevleri kuramında düşünülürse bu işlev, mesajın bağlama (gerçek dünyaya) odaklandığı bir iletişim biçimidir. Haber okumak, bilimsel bir raporu incelemek veya ders notlarını hazırlamak gibi günlük ve akademik birçok aktivite, göndergesel işlev temel alınarak gerçekleştirilir.
Dil, farklı niyet ve ihtiyaçlara göre pek çok işlevle şekillenir; göndergesel boyut bu işlevlerden en çok gerçeklik, doğruluk ve bilgi ile ilgilenenidir. Sınav açıklamaları, ansiklopedi maddeleri, istatistikler ve hava durumu raporları da bunun somut örneklerini oluşturur. Böylelikle, dilin sayısız kullanım biçiminden biri olan göndergesel işlev, toplumsal iletişimin şeffaf, anlaşılır ve bilgiye dayalı yönünü güçlendirir.