Fulleten Tanzimat Edebiyatı Birinci ve Ikinci Dönem Özellikleri Derece Yapanların Çalışma Yöntemleri
Fulleten Tanzimat Edebiyatı Birinci ve Ikinci Dönem Özellikleri Derece Yapanların Çalışma Yöntemleri
Tanzimat Edebiyatı 1. ve 2. Dönem Özellikleri ve YKS Derece Yöntemleri
Önemli Noktalar
- Tanzimat 1. Dönem (1860-1876) “toplum için sanat” anlayışını benimserken, Tanzimat 2. Dönem (1876-1896) istibdat şartlarının etkisiyle “sanat için sanat” ilkesine yönelmiştir.
- 1. Dönem sanatçıları dilde sadeleşmeyi savunmuş ancak tam olarak başaramamış; 2. Dönem sanatçıları ise dili daha da ağırlaştırıp süslü bir anlatımı tercih etmiştir.
- YKS AYT Edebiyat sorularında derece öğrencilerini öne geçiren en kritik unsur; eser-yazar-tür eşleştirmeleri ile dönemlerin zihniyet farklarını soru köklerinde doğru ayırt edebilmektir.
Tanzimat Edebiyatı, 1860 yılında Tercümân-ı Ahvâl gazetesinin çıkarılmasıyla başlayan ve Türk edebiyatını Batı tarzı türlerle (roman, hikâye, tiyatro, makale) buluşturan dönüm noktasıdır. Birinci Dönem toplumcu, hak-hukuk odaklı ve yenilikçi bir çizgi izlerken; İkinci Dönem bireysel, estetik kaygısı yüksek ve melankolik bir edebî çizgiye sahiptir.
İçindekiler
- Tanzimat 1. Dönem Özellikleri ve Sanatçıları
- Tanzimat 2. Dönem Özellikleri ve Sanatçıları
- 1. Dönem ve 2. Dönem Karşılaştırma Tablosu
- YKS Derece Yapanların Çalışma Yöntemleri
- Özet Tablo
- Sıkça Sorulan Sorular
Tanzimat 1. Dönem Özellikleri ve Sanatçıları
Tanzimat Edebiyatı 1. Dönemi, 1860’ta Şinasi ve Agâh Efendi’nin ilk özel gazete olan Tercümân-ı Ahvâl’i yayımlamasıyla başlar. Bu dönemin temel felsefesi edebiyatı halkı eğitmek için bir araç olarak görmektir.
Temel Özellikler
- Sanat Anlayışı: “Toplum için sanat” ilkesi esastır.
- Tema ve Konular: Hak, hukuk, adalet, hürriyet, vatan ve esaret gibi sosyal ve siyasi temalar ilk kez edebiyata girmiştir.
- Dil Tutumu: Dilde sadeleşme hedeflenmiş, ancak Divan edebiyatı alışkanlıkları nedeniyle bu hedef tam anlamıyla gerçekleştirilememiştir.
- Tiyatro Anlayışı: Tiyatro halkı eğitmede en etkili araç kabul edilmiş, oynanmak için yazılmıştır. Namık Kemal, tiyatroyu “faydalı bir eğlence” olarak tanımlar.
- Akımlar: Şiirde ve tiyatroda Klasisizm (Şinasi, Ahmet Vefik Paşa) ile Romantizm (Namık Kemal, Ahmet Mithat Efendi) etkili olmuştur.
Kilit Sanatçılar ve Eserleri
- İbrahim Şinasi: İlk tiyatro eseri olan Şair Evlenmesi ve ilk özel gazete olan Tercümân-ı Ahvâl’in kurucusudur.
- Namık Kemal: “Vatan Şairi” olarak bilinir. İlk edebî roman İntibah, ilk tarihi roman Cezmi ve sahnelenen ilk tiyatro Vatan yahut Silistre eserlerinin yazarıdır.
- Ziya Paşa: Tezatlar şairidir. Hürriyet Gazetesi’ni çıkarmış, Şiir ve İnşâ makalesinde halk edebiyatını savunurken Harabat antolojisinde Divan edebiyatına dönmüştür.
- Ahmet Mithat Efendi: “Yazı Makinesi” olarak anılır. Letaif-i Rivayat (ilk yerli hikâye örneği) ile halka okuma sevgisi aşılamıştır.
- Şemseddin Sami: İlk Türkçe sözlük olan Kamus-ı Türkî ve ilk yerli roman olan Taaşşuk-ı Talat ve Fitnat yazarıdır.
Pro Tip: ÖSYM, 1. Dönem sorularında genellikle Namık Kemal’in tiyatro anlayışı ile Şinasi’nin edebiyatımızdaki “ilkler” rolünü ön plana çıkarır. Bu ikilinin “ilk” ünvanlarını tablo halinde ezberlemek doğrudan net kazandırır.
Tanzimat 2. Dönem Özellikleri ve Sanatçıları
1876 Anayasası’nın askıya alınması ve başlayan istibdat dönemi, edebiyatçıların toplumsal konulardan uzaklaşarak iç dünyalarına çekilmelerine neden olmuştur.
Temel Özellikler
- Sanat Anlayışı: “Sanat için sanat” ilkesi benimsenmiştir.
- Tema ve Konular: Ölüm, aşk, doğa, hüzün ve bireysel varoluş gibi konular işlenmiştir.
- Dil Tutumu: Ağır, süslü ve sanatlı bir dil kullanılmıştır. Dilde sadeleşme düşüncesi tamamen terk edilmiştir.
- Şiirde Yenilik: Recaizade Mahmut Ekrem, “Güzel olan her şey şiirin konusu olabilir” diyerek şiirin konusunu genişletmiştir. Kulak için kafiye anlayışı savunulmuştur.
- Tiyatro Anlayışı: Tiyatrolar sahnelenmek için değil, okunmak için yazılmıştır (Abdülhak Hâmit Tarhan tiyatroları buna en belirgin örnektir).
- Akımlar: Şiirde Romantizm, roman ve hikâyede ise Realizm ve Natüralizm etkili olmuştur.
Kilit Sanatçılar ve Eserleri
- Recaizade Mahmut Ekrem: İlk realist roman olan Araba Sevdası’nın yazarıdır. Zemzeme adlı eseri ve “kulak için kafiye” savunusuyla Muallim Naci (Demdeme) ile ünlü kafiye tartışmasını yaşamıştır.
- Abdülhak Hâmit Tarhan: “Şair-i Azam” olarak bilinir. Makber şiiri ve Sahra (ilk pastoral şiir) ile tanınır.
- Samipaşazade Sezai: Esaret konusunu işlediği Sergüzeşt romanı ve realist hikâye örneği olan Küçük Şeyler ile tanınır.
- Nabizade Nâzım: İlk köy romanı Karabibik ve ilk psikolojik roman denemesi olan Zehra yazarıdır. Natüralizm temsilcisidir.
- Muallim Naci: Eski edebiyat taraftarlarının lideridir. Göz için kafiye anlayışını savunmuş, Köylü Kızların Şarkısı ile ilk köy şiiri örneğini vermiştir.
Uyarı: Muallim Naci’yi sadece “eski edebiyatçı” olarak kodlamak yanlıştır. Muallim Naci, yeniliğe tamamen karşı değil; Divan edebiyatı geleneğinin birdenbire koparılıp atılmasına karşıdır ve ilk köy şiirini yazacak kadar da yenilikçidir.
1. Dönem ve 2. Dönem Karşılaştırma Tablosu
| İnceleme Kriteri | Tanzimat 1. Dönem (1860-1876) | Tanzimat 2. Dönem (1876-1896) |
|---|---|---|
| Sanat Anlayışı | Toplum için sanat | Sanat için sanat |
| Temel Temalar | Hak, adalet, vatan, hürriyet, esaret | Aşk, ölüm, karamsarlık, doğa, kişisel dramlar |
| Dil ve Üslup | Sadeleşme çabası var, anlatım yalınlaşmaya çalışılır | Ağır, süslü, ağırlaştırılmış divan üslubu devam eder |
| Kafiye Anlayışı | Göz için kafiye (Geleneksel) | Kulak için kafiye (Yenilikçi) |
| Tiyatro Amacı | Sahnelenmek ve halkı eğitmek için | Okunmak ve estetik haz vermek için |
| Baskın Akımlar | Klasisizm, Romantizm | Romantizm (Şiir), Realizm, Natüralizm (Roman) |
| Gazete Rolü | Topluma ulaşmada birincil araç | Etkisini kaybetmiş, bireysel dergilere kaymıştır |
YKS Derece Yapanların Çalışma Yöntemleri
YKS AYT Edebiyat netlerini 24/24 seviyesine çıkaran derece öğrencilerinin uyguladığı özel çalışma stratejileri şunlardır:
1. Üçlü Kart Sistemi (Eser - Yazar - Tür - Kahraman)
Edebiyatta soru kaçırmamanın temeli eser-yazar-tür bilmektir.
- Yöntem: Bilgi kartlarının ön yüzüne Eser Adı ve Ana Kahramanlar (Örn: Bihruz Bey, Periveş - Araba Sevdası), arka yüzüne ise Yazar, Dönem ve Tür yazılır. Günlük 15 dakikalık hızlı tekrarlar yapılır.
2. Dönem Zihniyeti Kodlaması
Sorularda verilen şiir veya metin parçalarının hangi döneme ait olduğunu anlamak için metnin zihniyetine bakılır:
- Metinde “millet, hürriyet, kanun, adalet, meşveret” geçiyorsa \rightarrow Tanzimat 1. Dönem
- Metinde “kabir, hüzün, çiçek, pervaneler, ah” gibi bireysel/melankolik ifadeler geçiyorsa \rightarrow Tanzimat 2. Dönem
3. Çeldirici Eser Grubu Analizi
Benzer isimli ya da sık karıştırılan eserler yan yana not edilerek çalışılır:
- Şiir ve İnşâ (Makale - Ziya Paşa) \leftrightarrow Harabat (Antoloji - Ziya Paşa)
- Zemzeme (Şiir/Eleştiri - R. M. Ekrem) \leftrightarrow Demdeme (Eleştiri - Muallim Naci)
- Karabibik (İlk Köy Romanı - Nabizade Nâzım) \leftrightarrow Köylü Kızların Şarkısı (İlk Köy Şiiri - Muallim Naci)
Özet Tablo
| Dönem | Ana İlke | Öne Çıkan Türler | Kilit Eserler |
|---|---|---|---|
| Tanzimat 1. Dönem | Toplum için sanat | Gazete, Makale, Tiyatro, Şiir | İntibah, Şair Evlenmesi, Cezmi, Letaif-i Rivayat |
| Tanzimat 2. Dönem | Sanat için sanat | Roman, Hikâye, Şiir (Ağır dilli) | Araba Sevdası, Makber, Sergüzeşt, Karabibik |
Sıkça Sorulan Sorular
1. AYT Edebiyat sorularında Tanzimat 1. ve 2. Dönem ayrımı nasıl ayırt edilir?
Soru köklerinde verilen paragrafın temasına bakılmalıdır. Toplumsal eleştiri, siyasi kavramlar ve halkı bilgilendirme amacı varsa 1. Dönem; bireysel yalnızlık, ölüm teması, doğa tasvirleri ve kulak için kafiye vurgusu varsa 2. Dönem işaretlenmelidir.
2. Tanzimat romanlarında görülen en belirgin teknik kusurlar nelerdir?
Özellikle 1. Dönem romanlarında (Ahmet Mithat Efendi gibi) yazarın araya girip bilgi vermesi, olayın akışını kesmesi, tesadüflere çokça yer verilmesi ve karakterlerin tek yönlü (ak ya da kara) ele alınması en temel teknik kusurlardır.
3. Tanzimat Edebiyatı’nda ilk köy romanı ve ilk köy şiiri hangileridir?
İlk köy romanı Nabizade Nâzım tarafından yazılan Karabibik’tir. İlk köy şiiri ise Muallim Naci’nin yazdığı Köylü Kızların Şarkısı adlı eserdir.
Tanzimat Edebiyatı 1. ve 2. Dönem sanatçılarının eser-yazar eşleştirmeleriyle ilgili zorlandığın spesifik bir eser var mı, yoksa seninle ÖSYM tarzı bir pekiştirme testi çözelim mi?