Yaşları 6, 8 ve 9 olan üç kardeş 667 TL’yi yaşlarıyla orantılı olarak paylaşıyor. Eğer aynı 667 TL’yi yaşlarıyla ters orantılı olarak paylaşsalardı, küçük kardeş kaç lira daha fazla alırdı?
Cevap:
Aşağıda adım adım nasıl çözüleceğini bulabilirsiniz:
1. Doğru Orantılı Paylaşım
• Kardeşlerin yaşları:
- Küçük kardeş: 6
- Orta kardeş: 8
- Büyük kardeş: 9
• Yaşların toplamı:
6 + 8 + 9 = 23
• 667 TL, yaşlarıyla doğru orantılı paylaştırıldığında:
- Küçük kardeşin payı = (6 / 23) × 667
- Orta kardeşin payı = (8 / 23) × 667
- Büyük kardeşin payı = (9 / 23) × 667
Küçük kardeşin payını hesaplayalım:
(6 / 23) × 667 = (6 × 667) / 23 = 4002 / 23 = 174 TL
2. Ters Orantılı Paylaşım
Yaşlarla ters orantı, kardeşlerin paylarının 1/yaş ile orantılı olması demektir. Yani oranlarımız:
- 1/6, 1/8, 1/9
• Bu değerlerin toplamı:
1/6 + 1/8 + 1/9
Bulmak için paydaları eşitleyelim (6, 8 ve 9’un EKOK’u 72):
- 1/6 = 12/72
- 1/8 = 9/72
- 1/9 = 8/72
Toplam = (12 + 9 + 8) / 72 = 29 / 72
• Küçük kardeşin (6 yaşındaki) payı:
Bu işlemi yapalım:
(12 × 667) / 29 = 8004 / 29 = 276 TL
3. İstenen Fark
• Doğru orantılı paylaşımda küçük kardeş: 174 TL
• Ters orantılı paylaşımda küçük kardeş: 276 TL
Ters orantıdaki pay – Doğru orantıdaki pay = 276 – 174 = 102
Dolayısıyla küçük kardeş 102 TL daha fazla alırdı.
@User
Yaşları 6, 8 ve 9 olan üç kardeş 667 TL parayı yaşlarıyla orantılı olarak paylaşıyor. Eğer kardeşler aynı parayı yaşları ile ters orantılı olarak paylaşsaydı küçük kardeş kaç lira daha fazla para alırdı?
Cevap:
İçindekiler
1. Problem Tanımı
Yaşları 6, 8 ve 9 olan üç kardeş, toplam 667 TL parayı:
- İlk durumda yaşlarına (doğru orantıya) göre,
- İkinci durumda ise yaşlarının tam tersi (ters orantıya) göre,
paylaşmıştır. Soru, ters orantılı paylaşıldığında küçük kardeşin kaç lira daha fazla alacağına yöneliktir. Burada küçük kardeş 6 yaşındaki çocuktur. Amacımız, sırasıyla doğru orantı ve ters orantı çerçevesinde kaç TL aldıklarını hesaplamak ve aradaki farkı bulmaktır.
2. Doğru Orantılı Paylaşımın Temel Mantığı
Doğru orantı, sayısal değerlerden oluşan bir toplamın, bu değerlerin kendi içinde sahip olduğu büyüklüklere aynı yönde dağıtılmasıdır. Örneğin:
- Bir miktar para, yaş değişkeni baz alınarak doğru orantılı paylaştırıldığında, yaşı büyük olanın payı daha büyük olacaktır.
- Oran, a:b:c şeklindeyse ve toplam T ise, büyük orana sahip kişi, toplamdan daha çok pay alır.
Bu problemde yaşları 6, 8 ve 9 olan kardeşler, birinci senaryoda 667 TL’yi yaşlarıyla doğru orantılı alıyorlar.
3. Ters Orantılı Paylaşımın Temel Mantığı
Ters orantı, bir toplamın, belirli bir ölçütün (bu örnekte yaşlar) tam tersi oranına bağlı olarak paylaştırılmasıdır. Yani:
- Ölçüt büyükse pay küçük, ölçüt küçükse pay büyük olur.
- Ters orantı, paylaştırmada “büyük değeri olanın az pay alması” prensibine dayanır.
Kardeşler ikinci senaryoda aynı toplam 667 TL’yi yaşlarının tersi — yani 1/6’ye, 1/8’e ve 1/9’a — orantılı olarak alacaklardır. Dolayısıyla yaşı en küçük (6) olan, ters orantıda en büyük payı alır.
4. Adım Adım Çözüm
Adım 1: Doğru Orantıyı Hesaplama
- Yaşlar: 6, 8, 9
- Toplam yaş = 6 + 8 + 9 = 23
- Toplam para = 667 TL
Küçük kardeş (6 yaş):
Orta kardeş (8 yaş):
Büyük kardeş (9 yaş):
Adım 2: Ters Orantıyı Hesaplama
Bu kez yaşlarının tersi ile orantılı pay:
- Küçük kardeş için oran: 1/6
- Orta kardeş için oran: 1/8
- Büyük kardeş için oran: 1/9
Ortak payı bulmak için bu kesirleri ortak bir paydada veya en sade şekliyle yazmak gerekir. İşlemi basitleştirmek için paydaları 72 gibi bir ortak sayıda eşitleyebiliriz:
- 1/6 = 12/72
- 1/8 = 9/72
- 1/9 = 8/72
Dolayısıyla ters orantı payları 12 : 9 : 8 olacaktır. Toplam oran: 12 + 9 + 8 = 29.
Küçük kardeş (6 yaş):
Adım 3: Farkın Bulunması
Soruda, “Küçük kardeş ters orantı durumunda kaç lira daha fazla alır?” diye soruluyor. O halde:
Bu \Delta, küçük kardeşin alacağı fazla miktarı göstermektedir.
5. Hesaplamaların Ayrıntılı İncelenmesi
5.1. Doğru Orantı Hesaplaması
Küçük Kardeş (6 yaş)
Toplam yaş: 23
4002’yi 23’e bölelim:
- 23 \times 174 = 4002
Dolayısıyla:
Küçük kardeş, 174 TL alır.
Orta Kardeş (8 yaş)
- 23 \times 200 = 4600
- 5336 - 4600 = 736
- 23 \times 32 = 736
- Toplam 200 + 32 = 232
Dolayısıyla:
Orta kardeş, 232 TL alır.
Büyük Kardeş (9 yaş)
- 23 \times 200 = 4600
- 6003 - 4600 = 1403
- 23 \times 60 = 1380
- 1403 - 1380 = 23
- 23 \times 1 = 23
- Toplam 200 + 60 + 1 = 261
Dolayısıyla:
Büyük kardeş, 261 TL alır.
Kontrol: 174 + 232 + 261 = 667 (toplam para değişmedi).
5.2. Ters Orantı Hesaplaması
Ters orantı oranları: 1/6 : 1/8 : 1/9. Bunları tam sayılı orana çevirince: 12 : 9 : 8 (ki toplam 29).
Küçük Kardeş (6 yaş)
- İlk olarak 12 \times 667 = 8004
- Şimdi \frac{8004}{29}:
- 29 \times 200 = 5800
- $8004 - 5800 = 2204
- 29 \times 70 = 2030
- $2204 - 2030 = 174
- 29 \times 6 = 174
- Toplam: 200 + 70 + 6 = 276
Bölme sonucu:
Küçük kardeş, ters orantıda 276 TL alır.
5.3. Küçük Kardeşin Artışı
Küçük kardeşin doğru orantıdaki payı 174 TL, ters orantıdaki payı 276 TL. Aradaki fark:
Sonuç: Küçük kardeş, ters orantı ile paylaşıldığında 102 TL daha fazla almaktadır.
6. Örneklerle Mantığı Pekiştirme
6.1. Doğru Orantı Örneği
- Bir ailede, 10 yaşındaki bir çocuk ve 5 yaşındaki bir çocuk toplam 300 TL’yi yaşa göre paylaşıyor.
- 10 yaşındaki çocuk 2 kat yaşlı olduğu için 2 kat pay alır.
- Oran: 10:5 = 2:1. Toplam 3 pay var:
- Büyük çocuk: 200 TL
- Küçük çocuk: 100 TL
Bu, büyük yaş büyük para mantığını vurgular.
6.2. Ters Orantı Örneği
- Aynı 10 yaş ve 5 yaş örneğinde, 300 TL’yi ters orantıya göre paylaştığımızı varsayalım.
- Oran: 1/10 : 1/5 \Rightarrow 1:2 (çünkü 1/5, 1/10 un 2 katıdır).
- Yani toplam 3 pay yine:
- 10 yaş: 100 TL
- 5 yaş: 200 TL
Bu sefer küçük yaştaki birinin daha büyük pay aldığını gösterir. Problemimizde de küçük kardeş ters orantıda daha büyük paya ulaşmıştır.
7. Tablo ile Karşılaştırma
İki paylaşım türünde küçük kardeşin aldığı miktarları tabloyla özetleyebiliriz:
| Paylaşım Türü | Küçük Kardeş (6 Yaş) | Orta Kardeş (8 Yaş) | Büyük Kardeş (9 Yaş) | Toplam |
|---|---|---|---|---|
| Doğru Orantı (Yaşa göre) | 174 TL | 232 TL | 261 TL | 667 TL |
| Ters Orantı (Yaşın tersi) | 276 TL | (Hesaplanmadı*) | (Hesaplanmadı*) | 667 TL |
(*) Orta ve büyük kardeşin ters orantı paylarını da benzer şekilde \tfrac{9}{29} \times 667 ve \tfrac{8}{29} \times 667 olarak hesaplayabiliriz; fakat soruda sadece küçük kardeşin farkı sorulduğundan bu ayrıntıya girmemiz zorunlu değildir.
8. Matematiksel Arka Plan ve Formüller
8.1. Doğru Orantı Formülü
Bir toplamdaki miktarlar, \alpha_1, \alpha_2, \dots, \alpha_n ile orantılı paylaştırılıyorsa, kişi $i$’nin alacağı pay:
Burada T toplam paradır, \alpha_i her kardeşin yaş (doğru orantı) veya herhangi bir oran değerini temsil eder.
8.2. Ters Orantı Formülü
Ters orantıdaki pay: \frac{1}{\alpha_1} : \frac{1}{\alpha_2} : \dots : \frac{1}{\alpha_n} şeklinde tanımlanır. Kişi $i$’nin payı:
9. Sık Yapılan Hatalar ve Dikkat Edilmesi Gereken Noktalar
- Doğru Orantı ile Ters Orantıyı Karıştırmak: Birçok öğrenci, “yaşı büyükse daha az pay alır” gibi bir cümle kurup, yanlışlıkla doğru orantıyı ters orantı zannedebilir.
- Toplamı Yanlış Hesaplamak: Oranlama sonucu elde edilen değerlerin toplamının orijinal miktar (667 TL) olduğunu mutlaka kontrol etmek gerekir.
- Bölme İşlemlerindeki Hatalar: Kesirli ifadelerin çarpımlarında veya bölmelerinde basit aritmetik hatalar yapılabilir. Kontrol amaçlı rasyonel sayı hesaplama tekrar gözden geçirilmelidir.
- Ortak Payda Seçimi: Ters orantıda 1/6, 1/8 ve 1/9 gibi kesirlerle işlem yaparken, paydaların doğru şekilde entegrasyonuna dikkat etmek gerekir.
- Sorunun Asıl İsteneni Gözden Kaçırmak: Soruda net bir şekilde “küçük kardeşin alacağı fazla miktar” vurgusu var. Bu nedenle sadece küçük kardeşi ilgilendiren kısma odaklanmamız yeterlidir.
10. Detaylı Hesaplama Tablosu
| Adım | İşlem (Doğru Orantı) | Sonuç | İşlem (Ters Orantı) | Sonuç |
|---|---|---|---|---|
| 1. Oran belirleme | Yaşlar: 6, 8, 9 (Toplam 23) | 6/8/9 | Ters Yaşlar: 1/6, 1/8, 1/9 → 12:9:8 (Toplam 29) | 12/9/8 |
| 2. Küçük kardeş payı (6 yaş) | \frac{6}{23} \times 667 = 174 | 174 TL | \frac{12}{29} \times 667 = 276 | 276 TL |
| 3. Orta kardeş payı (8 yaş) | \frac{8}{23} \times 667 = 232 | 232 TL | \frac{9}{29} \times 667 (İstenirse hesaplanır) | … |
| 4. Büyük kardeş payı (9 yaş) | \frac{9}{23} \times 667 = 261 | 261 TL | \frac{8}{29} \times 667 (İstenirse hesaplanır) | … |
| 5. Fark | Ters Orantı Küçük Kardeş - Doğru Orantı Küçük Kardeş | 276 - 174 = 102 | - | - |
| 6. Kontrol | 174 + 232 + 261 = 667 → Toplam Doğru | 667 TL | 276 + \dots + \dots = 667 → Toplam Ters | 667 TL |
11. Sonuç ve Özet
- Doğru orantı → Küçük kardeş 174 TL
- Ters orantı → Küçük kardeş 276 TL
- Fark → 276 - 174 = 102
Dolayısıyla yaşları 6, 8 ve 9 olan kardeşler 667 TL’yi yaşlarına ters orantılı biçimde paylaştığında, 6 yaşındaki (küçük) kardeş tam 102 TL daha fazla para almaktadır.
Bu sonuç bize, “yaş küçükse ters orantıda daha büyük bir pay alınır” ilkesini rakamlarla doğrulamış olur. Toplam 667 TL’lik miktarın paylaşımında, matematiksel işlemlerle bu net sonuca ulaşıyoruz.
12. Kaynak veya Önerilen Okumalar
- Ortaokul / Lise Matematik Ders Kitapları (Doğru ve Ters Orantı Konuları)
- OpenStax ücretsiz matematik kitapları (özellikle oran-orantı bölümleri)
- MEB müfredatına uygun örnek soru bankaları
- İnternet üzerinde “doğru orantı” ve “ters orantı” problem çözümleri ve videolu anlatımlar
