Eyler-Venn diaqramına uyğun fikirləri müəyyən edin.
I Evdə xurcunu açanda gördüm ki, bir gözündə təndir çörəyi, o biri gözündə isə yağ, pendir, hətta qənd, çay da var.
II Ayaq saxlayıb onun tükü tökülmüş papağına, çiyinləri yamaqlı köynəyinə və didik-didik olmuş şalvarına baxdı.
[Diagram: Two overlapping circles labeled I and II. Numbers 1, 2 are in the left circle, 3, 4 are in the intersection, and 5, 6 are in the right circle.]
- Təsriflənən feil şəxs sonluğu qəbul edib.
- Həm leksik mənası olan, həm də leksik mənası olmayan söz işlənib.
- Feili bağlama işlənib.
- Yönlük hal şəkilçili söz “nəyə?” sualına cavab verir.
- İsmə aid iki fərqli qrammatik şəkilçi qəbul etmiş söz var.
- Feilin təsriflənməyən formalarından yalnız birinə aid nümunə yoxdur.
Eyler-Venn Diaqramı üzrə Morfoloji Təhlil
KULLANILAN FORMÜL / KURAL: Eyler-Venn diaqramında hər iki cümlənin qrammatik və morfoloji xüsusiyyətləri müqayisə edilərkən yalnız I cümləyə aid olanlar sol tərəfə (I), yalnız II cümləyə aid olanlar sağ tərəfə (II), hər iki cümlə üçün ortaq olan xüsusiyyətlər isə kəsişməyə (I və II) yazılmalıdır.
ÇÖZÜM VƏ SEÇENEK ANALİZİ
Cümlələrin morfoloji tərkibini nəzərdən keçirək:
- I cümlə: “Evdə xurcunu açanda gördüm ki, bir gözündə təndir çörəyi, o biri gözündə isə yağ, pendir, hətta qənd, çay da var.”
- II cümlə: “Ayaq saxlayıb onun tükü tökülmüş papağına, çiyinləri yamaqlı köynəyinə və didik-didik olmuş şalvarına baxdı.”
İndi isə nömrələnmiş fikirlərin diaqramdakı mövqeyini yoxlayaq:
-
1. “Təsriflənən feil şəxs sonluğu qəbul edib.”
- I cümlədə təsriflənən feil “gördüm” sözüdür və I şəxsin təkinin şəxs sonluğunu (-m) qəbul etmişdir.
- II cümlədə təsriflənən feil “baxdı” sözüdür. Şühudi keçmiş zamanda III şəxsin təkində şəxs şəkilçisi olmur (sıfır şəkilçi).
- Deməli, bu fikir yalnız I cümləyə aiddir və diaqramda düzgün yerləşdirilib (I).
-
2. “Həm leksik mənası olan, həm də leksik mənası olmayan söz işlənib.”
- I cümlədə köməkçi nitq hissələri (ki, isə, hətta, da), II cümlədə isə bağlayıcı (və) işlənmişdir. Hər iki cümlədə əsas nitq hissələri də mövcuddur.
- Bu xüsusiyyət hər iki cümləyə aid olduğu üçün kəsişmədə olmalı idi. Yalnız I-ə yazıldığı üçün yanlışdır.
-
3. “Feili bağlama işlənib.”
- I cümlədə “açanda” (-anda²), II cümlədə isə “saxlayıb” (-ıb⁴) feili bağlamadır.
- Hər iki cümlədə işləndiyi üçün kəsişmədə (ortaq) göstərilməsi düzgündür.
-
4. “Yönlük hal şəkilçili söz ‘nəyə?’ sualına cavab verir.”
- I cümlədə yönlük halda söz yoxdur (evdə, gözündə — yerlik haldadır).
- II cümlədə yönlük halda olan sözlər var (papağına, köynəyinə, şalvarına — nəyə?). Bu xüsusiyyət yalnız II-yə aid olmalı idi, lakin ortaq hissəyə yazıldığı üçün yanlışdır.
-
5. “İsmə aid iki fərqli qrammatik şəkilçi qəbul etmiş söz var.”
- I cümlədə “gözündə” sözü mənsubiyyət (-ü) və yerlik hal (-də) şəkilçisi qəbul edib.
- II cümlədə də “çiyinləri” (cəm və mənsubiyyət), “papağına” (mənsubiyyət və hal) sözləri var.
- Hər iki cümlədə mövcud olduğundan kəsişmədə yazılmalı idi; yalnız II-yə yazıldığı üçün yanlışdır.
-
6. “Feilin təsriflənməyən formalarından yalnız birinə aid nümunə yoxdur.”
- I cümlədə yalnız feili bağlama (açanda) var; feili sifət və məsdər yoxdur (yəni iki formaya aid nümunə yoxdur).
- II cümlədə həm feili bağlama (saxlayıb), həm də feili sifət (tökülmüş, olmuş) var; yalnız məsdər yoxdur (yəni yalnız bir formaya aid nümunə yoxdur).
- Bu fikir sırf II cümləyə aiddir və diaqramda düzgün yerləşdirilib (II).
CEVAP: 1, 3 və 6 diaqramda öz yerinə tam uyğundur.
SINAV NOTU / PÜF NOKTASI: III şəxsin təkində şühudi keçmiş zaman şəkilçisi olan -dı⁴ zaman şəkilçisidir, şəxs sonluğu deyildir. Diaqram tipli testlərdə təsriflənməyən formaların (məsdər, feili sifət, feili bağlama) sayına və şəxs sonluqlarının mövcudluğuna diqqət yetirmək həlledicidir.
