eş yükselti eğrileri ile gösterilen yeryüzü şekli verilenlerden hangisidir
Eş yükselti eğrileri ile gösterilen yeryüzü şekli verilenlerden hangisidir?
Cevap:
Eş yükselti eğrileri (izohipsler), haritalarda birbirine yakınlıkları ve şekillerine göre yeryüzü şekillerini ayırt etmemize yardımcı olurlar. Genellikle iç içe geçmiş kapalı halkalar hâlinde görülen ve merkezde yükselti değeri en yüksek olan biçimler, dağ veya tepe gibi yükseltilerin varlığını işaret eder. Çizgiler birbirine yakınsa dik yamaçlı, aralıklıysa daha az eğimli bir yüzey söz konusu olur. Soruda verilen topografya (eş yükselti eğrileri) incelendiğinde, en yüksek nokta merkezde toplanmış ve konturlar iç içe halkalar hâlinde daralarak yükseliyor gibi görünüyorsa bu en yaygın olarak “dağ” şeklinde yorumlanır.
Aşağıdaki bölümlerde, eş yükselti eğrileriyle belirtilen yeryüzü şekillerinin nasıl tanımlandığı, hangi özelliklerle ayırt edildiği ve tipik örnekleri ele alınmıştır.
İçindekiler
- Eş Yükselti Eğrileri Nedir?
- Yeryüzü Şekillerine Genel Bakış
- Dağ (Tepe) Oluşumu ve Özellikleri
- Diğer Topografya Örnekleri
- Eş Yükselti Eğrileriyle Şekilleri Ayırt Etme Yöntemleri
- Tablo: Yeryüzü Şekilleri ve İzohips Özellikleri
- Kısa Özet
1. Eş Yükselti Eğrileri Nedir?
- Tanım: Eş yükselti eğrileri (izohipsler), deniz seviyesine göre aynı yükseklikteki noktaları birleştiren kapalı eğrilerdir.
- Amaç: Haritalarda yükselti farklarını, arazinin eğimini ve topografyanın genel şeklini görselleştirmek için kullanılırlar.
- Özellik: Birbirine yakın eğriler dik bir yamaç, birbirinden uzak eğriler daha hafif bir eğim anlamına gelir.
2. Yeryüzü Şekillerine Genel Bakış
Yeryüzü şekilleri; yükselti, eğim, jeolojik yapı ve dış kuvvetlerin etkilerine göre farklı kategorilerde incelenebilir. Eş yükselti eğrilerinin dizilim şekli, hangi yer şeklinin var olduğuna dair güçlü ipuçları sunar.
3. Dağ (Tepe) Oluşumu ve Özellikleri
- Dağ (Tepe) Tanımı: Çevresine göre engebeli, yüksek ve doruğu en üst noktada bulunan yeryüzü şekilleridir.
- İzohips Göstergesi: İç içe geçen kapalı halkalar, en tepedeki halkada en yüksek değeri taşır. Merkeze yaklaştıkça yükselti artar ve halkaların çapı küçülür.
- Örnek: Türkiye’deki Toroslar, Kaçkarlar veya Uludağ gibi yükseltilerin haritalarda dairesel veya oval konturlarla gösterilmesi.
- Eğim: Dışarıya doğru indikçe yükselti düşer, kontur çizgileri arasındaki mesafe daralıyor ya da genişliyor olabilir. Sık çizgiler dikliği, seyrek çizgiler ise az eğimi gösterir.
4. Diğer Topografya Örnekleri
4.1. Ova
- Tanım: Çevresine göre daha alçak, düz veya hafif dalgalı geniş alanlardır.
- İzohips Göstergesi: Eş yükselti eğrileri seyrek ve genellikle düz alanı ifade edecek şekilde geniş aralıklıdır.
4.2. Vadi
- Tanım: Akarsuların aşındırmasıyla oluşan, iki dağ ya da tepe arasındaki uzun ve çoğunlukla dar çukurluklardır.
- İzohips Göstergesi: V veya U biçimli çizgilerle sektörler oluşturur, akarsu yatağına yaklaştıkça eğriler daralabilir.
4.3. Plato
- Tanım: Çevresine göre yüksek olmakla birlikte yüzeyi görece düz alanlardır.
- İzohips Göstergesi: Genellikle yüksek, ancak oldukça geniş alan üzerinde izohips aralıkları oldukça büyük/düzgün olabilir.
5. Eş Yükselti Eğrileriyle Şekilleri Ayırt Etme Yöntemleri
- Çizgilerin Kapalı Oluşu: Tamamen kapalı halkalar “tepe” veya “dağ” göstergesidir.
- Çizgilerin Aralığı: Çok sık çizerse dik yamaç, seyrek çizerse daha düz veya az eğimli arazi.
- Şeklin Boyutu: Geniş alan kaplayan ve yükseklik farkı az olan çizgiler “ova” veya “plato” izlenimi verir.
- V ya da U Şekli: Vadiler genellikle izohipslerde V veya U benzeri açıklıklar şeklinde görülür.
6. Tablo: Yeryüzü Şekilleri ve İzohips Özellikleri
| Yeryüzü Şekli | Tanım | Eş Yükselti Eğrileri Özelliği |
|---|---|---|
| Dağ / Tepe | Yüksek, doruk noktası merkezde, eteklere inildikçe alçalır | İç içe kapanan halkalar, merkeze doğru yükselti artar |
| Vadi | Akarsu aşındırmasıyla oluşan, uzun ve dar çukurluk | V veya U biçiminde oyuklar, akarsu yatağına yakın çizgiler |
| Ova | Düz veya hafif dalgalı, alçak alanlar | Kontur çizgileri arasında geniş mesafe, düşük yükseltiler |
| Plato | Orta-yüksek düz alanlar | Yükseklik fazla olsa da izohips aralıkları nispeten düzenli |
7. Kısa Özet
Haritalarda dağ veya tepe gibi yükseltiler, iç içe geçmiş ve yukarı doğru her bir halkada yükseltinin arttığı kapalı kontur çizgileriyle gösterilir. Doruğa yaklaştıkça halka çapı daralır ve yükselti değeri artar. Diğer yeryüzü şekilleri (ova, plato, vadi) eş yükselti eğrilerinin farklı dizilimleriyle tanımlanır.
Soruya bakıldığında, eş yükselti eğrileri “daire veya halka” oluşturarak merkeze doğru yükseliyor ise bunun en yaygın yorumlanan hâli, dağ (tepe) şeklinde bir yükseltidir. Dolayısıyla doğru cevap büyük olasılıkla dağ veya tepe olacaktır.
Kaynaklar:
- T.C. MEB 9. Sınıf Coğrafya Ders Kitabı
- Anadolu Lisesi Coğrafya Notları