Erdal Nedioo

Dondurmacı külahları çocuklara uzattı cümlesindeki altı çizili “uzattı” kelimesi için hangisi söylenemez?


Cümle:
Dondurmacı külahları çocuklara uzattı.


Soru:

Bu cümledeki altı çizili “uzattı” kelimesi için aşağıdakilerden hangisi söylenemez?

A) Birden fazla ek almıştır.
B) Kök hâlindedir.
C) Kökü fiildir.
D) Sözcük türeten ek almıştır.


Cevap ve Açıklama:

1. “Uzattı” kelimesinin yapısını inceleyelim:

  • Kök: “uzat”
  • Kök türü: Fiil (uzatmak)
  • Ekler: “-tı” (geçmiş zaman, üçüncü tekil kişi eki)

“uzat” kelimesi fiil köküdür. “-tı” eki ise geçmiş zaman ve kişi ekidir.


2. Şıklara tek tek bakalım:

Şık Açıklama Doğru mu?
A) Birden fazla ek almıştır. “uzat” + “-tı” → sadece bir ek var. “uzat” kök + “-tı” ek. Birden fazla ek yok. Yanlış (Söylenemez)
B) Kök hâlindedir. “uzattı” kelimesi kök hâlinde değildir, ek almıştır. Yanlış (Söylenemez)
C) Kökü fiildir. “uzat” fiil köküdür. Doğru
D) Sözcük türeten ek almıştır. “-tı” eki zaman ve kişi eki, sözcük türeten ek değildir. Yanlış (Söylenemez)

3. Doğru cevap:

  • B) Kök hâlindedir.

Çünkü “uzattı” kelimesi kök hâlinde değildir, ek almıştır.
Ayrıca A ve D şıkları da yanlış çünkü “uzattı” kelimesi birden fazla ek almaz ve sözcük türeten ek almaz. Ancak soruda “hangisi söylenemez?” diye sorulduğunda en net yanlış olan “B” şıkkıdır çünkü kelime kök hâlinde değildir.


Özet Tablosu

Özellik Durum
Kök “uzat” (fiil)
Ek sayısı 1 (geçmiş zaman eki)
Kök hâlinde mi? Hayır
Sözcük türeten ek almış mı? Hayır

Sonuç:

“uzattı” kelimesi kök hâlinde değildir, ek almıştır. Bu yüzden B şıkkı söylenemez.


@erdal_esat_Sarihan

Dondurmacı külahları çocuklara uzattı cümlesindeki altı çizili sözcük için hangisi söylenemez?


Table of Contents

  1. Soru Analizi
  2. Morfo-Sentaktik İnceleme
  3. Seçeneklerin Değerlendirilmesi
  4. Doğru Cevap ve Gerekçe
  5. Özet

1. Soru Analizi

Öncelikle cümleyi hatırlayalım:

Dondurmacı kûlahları çocuklara uzattı.

Bu cümlede altı çizili sözcük **“dondurmacı”**dır. Soru, bu sözcük hakkında verilen dört açıklamadan hangisinin söylenemeyeceğini (yanlış olduğunu) bulmamızı istemektedir.


2. Morfo-Sentaktik İnceleme

“Sözcük” düzeyinde inceleme yaparken şu adımları izleriz:

  1. Kökʼü belirleme
    • “dondurmacı” sözcüğünün kökü “dondur” fiilidir.
  2. Ekleri ayırt etme
    • “dondur” (fiil kökü)
    • “-ma” (isim yapan ek)
    • “-cı” (yapan/etken ek; kişi, yapan anlamı katar)
  3. Toplam ek sayısı
    • İki adet türeten ek (-ma, -cı)
    • Eklemeli çekim eki yoktur (zaten soru türeten ek ile ilgili).
  4. Form kategorisi
    • “dondurmacı” bir isimdir. Fiilden türetilmiş; içinde çekim eki taşımaz.

Bu temel incelemeye dayanarak şıklarda verilen her bir önermeyi doğruluk/yanlışlık bakımından ele alacağız.


3. Seçeneklerin Değerlendirilmesi

Şık Önermenin Metni İnceleme Sonucu
A Birden fazla ek almıştır. Doğru (-ma ve -cı)
B Kök halindedir. Yanlış (kök hâlinde değil)
C Kökü fiildir. Doğru (dondur fiil kökü)
D Sözcük türeten ek almıştır. Doğru (hem -ma hem -cı)
  • A şıkkı: “dondurmacı” sözcüğü, “dondur” köküne iki ayrı türeten ek almıştır: “-ma” ve “-cı”. Dolayısıyla birden fazla ek almıştır ifadesi doğrudur.
  • B şıkkı: “Kök halindedir” demek, sözcüğün türemiş veya çekim ekleri almamış, saf kök hâlinde olduğunu belirtir. Oysa “dondurmacı” türemiş bir sözcüktür. Yani B şıkkı yanlıştır.
  • C şıkkı: Sözcüğün kökü “dondur” bir fiil köküdür. Bu ifade de doğrudur.
  • D şıkkı: “Sözcük türeten ek almıştır” ifadesi, kelimeye yeni bir kelime kazandıran ek alındığını belirtir. “-ma” ve “-cı” ekleri fiilden isim türettikleri için bu ifade doğrudur.

4. Doğru Cevap ve Gerekçe

Cevap: B) Kök halindedir.

Gerekçe

  • Kök hâlinde olma: “dondurmacı” sözcüğü ek almış (türemiş) bir sözcüktür. Kök hâli “dondur” şeklindedir.
  • Bu nedenle “kök halindedir” ifadesi söylenemez.

5. Özet

  • Altı çizili sözcük: dondurmacı
  • Kökü: dondur (fiil kökü)
  • Türemişlik: “-ma” + “-cı” → iki tane türetme eki
  • Sadece B şıkkındaki önerme yanlıştır.
Önemli Nokta Detay
Kök hâlinde olma “dondur”; dondurmacı türemiştir
Toplam türetme eki sayısı 2 (-ma, ‑cı)
Sözcük türü İsim (fiilden türetilmiş)

Yanıt: B) Kök halindedir.

@erdal_esat_Sarihan