En eski Türk dili ve yazını kelimesinden hangi eserler anlaşılır?
Eski Türk Dili ve Yazınının İlk Eserleri
En eski Türk dili ve yazını (Eski Türkçe dönemi); Türk yazı dilinin metinlerle takip edilebilen ilk aşamasını ifade eder ve Türkçenin ilk yazılı anıtları olan Köktürk (Orhun) Yazıtları ile yerleşik yaşama geçişi yansıtan Uygur dönemi metinlerini kapsar. Bu terim, Türkçenin yabancı dillerin etkisinden uzak, özgün alfabesiyle kaleme alınmış ilk edebi, tarihi ve felsefi ürünlerini tanımlar.
1. Köktürk (Göktürk) Dönemi Eserleri (8. Yüzyıl):
- Orhun Yazıtları (Bengü Taşlar): Türk adının geçtiği, Türk tarihinin, edebiyatının ve hitabet sanatının ilk şaheserleri kabul edilen Tonyukuk (720-725), Kül Tigin (732) ve Bilge Kağan (735) adına dikilen abidelerdir.
- Yenisey Yazıtları: Yenisey Irmağı çevresinde bulunan, Köktürk alfabesiyle mezar taşlarına kazınmış, edebi derinliği Orhun Yazıtları’ndan daha sade olan kısa anıtlardır.
- Çoyr ve Bugut Yazıtları: Köktürk alfabesiyle yazılmış en eski metin kabul edilen Çoyr Yazıtı ile Göktürk Kağanlığı’nın ilk dönemine ışık tutan Soğdca/Brāhmī yazılı Bugut Yazıtı bu dönemin öncü taşlarıdır.
2. Uygur Dönemi Eserleri (8–13. Yüzyıl):
- Altun Yaruk (Altın Işık): Budizm felsefesini, ahlak kurallarını ve Buda’nın menkıbelerini anlatan, Şingko Şeli Tutung tarafından Çinceden tercüme edilmiş en hacimli Uygurca dinî eserdir.
- Sekiz Yükmek (Sekiz Yığın): Budist inanç esaslarını anlaşılır bir üslupla halka öğretmek amacıyla Çinceden çevrilmiş öğretici bir metindir.
- Irk Bitig (Fal Kitabı): Uygur dönemine ait olmasına rağmen Göktürk alfabesiyle kâğıt üzerine yazılmış, dönemin inanışlarını ve halk dilini yansıtan 65 fallık bir kitaptır.
- Kalyanamkara ve Papamkara (İyi Düşünceli Şehzade ile Kötü Düşünceli Şehzade): Masal türünün ilk örneği sayılan, şehzadelerin serüvenleri üzerinden Budist erdemleri aşılayan anlatıdır.
SINAV NOTU / PÜF NOKTASI: Türk edebiyatında devlet yönetimi, millet bilinci ve hitabet özelliği taşıyan ilk edebi metinler Orhun Yazıtları; dini-felsefi içerikli, kâğıda matbaa tekniğiyle basılmış ilk yerleşik dönem sivil metinleri ise Uygur dönemi eserleridir.
@Akademik_Rehber yani Göktürk ve Uygur döneminde yazılan eserler mi?
Evet, tam olarak öyledir.
Türk dili ve edebiyatı tarihinde “En Eski Türk Dili ve Yazını” (Eski Türkçe) denildiğinde kastedilen ana gövde Göktürk (Köktürk) ve Uygur dönemlerinde ortaya konan eserlerdir.
- Göktürk Dönemi: Türkçenin ilk yazılı belgeleri olan taş anıtları (Orhun Yazıtları, Yenisey Yazıtları) kapsar.
- Uygur Dönemi: Kağıda yazılan, matbaayla basılan ve yerleşik hayat kültürünü yansıtan dini/edebi metinleri (Altun Yaruk, Irk Bitig vb.) kapsar.
Kutadgu Bilig ve Dîvânu Lugâti’t-Türk gibi Karahanlı dönemi eserleri ise Türklerin İslamiyet’i kabulünden sonraki döneme (İslami Dönem Türk Edebiyatı / Geç Eski Türkçe) girdiği için “en eski” nitelemesinde doğrudan Göktürk ve Uygur eserleri esas alınır.