Ek fiil kişi ve kip ekleri nelerdir açıklayınız
Ek Fiil, Kişi ve Kip Ekleri Nedir? Açıklayalım
Ek fiil, Türkçede cümle yapısını tamamlayan ve isimlere veya fiillere eklenerek onları zaman, kip ya da şahıs bakımından değiştirip çekimleyen dil bilgisi unsurudur. Bunlarla birlikte kişi ekleri ve kip ekleri Türkçenin temel dil bilgisi yapı taşlarındandır.
1. Ek Fiil Nedir?
Ek fiil, ism-i fail (olmak) fiili ile ilişkilidir. Aşağıdaki durumlarda cümlede kullanılır:
- İsim soylu kelimelere gelir: Türkçede, bir ismi yükleme dönüştürür.
- Zaman anlamı kazandırır: “idi”, “imiş”, “ise” gibi eklerle geçmiş ya da tahmin durumları eklenir.
Örnekler:
- O güzel (isim cümlesi) + idi (ek fiil: geçmiş zaman eki) → O güzeldi.
- Sen hasta (isim cümlesi) + miş (ek fiil: rivayet eki) → Sen hastaymışsın.
2. Kip Ekleri Nedir?
Fiillere hangi zamanda yapılacağını ya da nasıl bir durum ifade ettiğini gösteren eklere kip ekleri denir. Kip ekleri, haber kipleri (bildirme) ve dilek kipleri (istek, emir, gereklilik) olmak üzere ikiye ayrılır.
Haber Kipleri:
Aşağıda haber kipleri tablo olarak verilmiştir:
| Kip Adı | Ekler | Örnekler |
|---|---|---|
| Geniş Zaman | -(e)r, -(a)r | Gelir, gider |
| Şimdiki Zaman | -yor | Geliyor, gidiyor |
| Gelecek Zaman | -(e)cek, -(a)cak | Gelecek, yazacak |
| Dili Geçmiş Zaman | -di, -tı, -du, -tı | Geldi, gitti |
| Belirsiz Geçmiş | -mış, -miş **—_ |
3. Kişi Ekleri Nedir?
Kişi ekleri, fiillerin kim tarafından, hangi şahıs tarafından yapıldığını ifade eden eklerdir. Kişi ekleri, tekil ve çoğul şahıslara göre çekimlenir.
Tekil Şahıs:
- Birinci tekil şahıs: -im, -m → (Ben) geldim, yazıyorum
- İkinci tekil şahıs: -sin → (Sen) geldin, yazıyorsun
- Üçüncü tekil şahıs: (Ek almaz/sessizdir) → (O) geldi, yazıyor
Çoğul Şahıs:
- Birinci çoğul şahıs: -iz → (Biz) geldik, yazıyoruz
- İkinci çoğul şahıs: -siniz → (Siz) geldiniz, yazıyorsunuz
- Üçüncü çoğul şahıs: -ler/lar → (Onlar) geldiler, yazıyorlar
Ek Fiil, Kip ve Kişi Eklerinin Birleşimi:
Bu üç sistem bir arada fiil çekimini tamamlar. Örneğin:
- Gel-iyor-sun → İkinci şahıs, şimdiki zaman
- Git-miş-siniz → Belirsiz geçmiş zaman, çoğul ikinci şahıs
Özet Tablo:
| Dil Bilgisinin Bölümü | Görev ve Kullanım | Örnekler |
|---|---|---|
| Ek Fiil | İsimleri yüklem yapar | “Güzelsin”, “Hasta idi”, “Gelmiş” |
| Kip Ekleri | Zaman ve durum bildirir | “Geliyor”, “Gidecekti” |
| Kişi Ekleri | Fiili yapan kişiyi belirtir | “Geldek”, “Yazıyorum”, “Gelmişler” |
Nazmi Bey, sormak istediğiniz başka bir detay varsa sorabilirsiniz. ![]()
Ek fiil kişi ve kip ekleri nelerdir açıklayınız?
Cevap:
İçindekiler
- Ek Fiil (Ekeylem) Nedir?
- Ek Fiilin Görevleri
- Kişi Ekleri
- Kip Ekleri
- Ek Fiil ve Kişi - Kip Eklerinin Örnekli Tablosu
- Özet
1. Ek Fiil (Ekeylem) Nedir?
Türkçede ek fiil (veya ekeylem) temel olarak iki farklı işlevi bulunan, “imek” fiilinin çekiminden türeyen bir yapıdır. İsim soylu kelimelerin sonuna gelerek onları çekimli hale getirir veya fiil çekimlerinde kullanılarak bileşik zamanların oluşmasını sağlar. Aşağıdaki örneklerde ek fiilin nasıl kullanıldığı görülebilir:
- “Öğretmenim.” cümlesinde -im eki, ben zamirine ait ek fiil kişi ekidir.
- “Öğretmendim.” cümlesinde -di eki geçmiş zaman, -m eki ise 1. tekil şahısı (ben) gösteren ek fiil kişi ekidir.
2. Ek Fiilin Görevleri
Ek fiilin Türkçedeki başlıca iki görevi vardır:
-
İsim Cümlelerini Çekimli Hale Getirmek
- İsim, sıfat, zamir gibi kelimeler ek fiil sayesinde “yüklem” haline gelir.
- “Mutluyum” → “Mutlu” (sıfat) + “y-um” ek fiili (1. tekil kişi).
-
Bileşik Zamanlı Fiilleri Oluşturmak
- Basit zaman eki almış fiillere ek fiil getirerek -di, -miş, -se, -dir gibi eklerle zaman veya kipi çeşitlendirmek mümkündür.
- “Gelmişim”, “Gelecektim”, “Okurdum” gibi örneklerde hem basit zaman (gel-, gelecek, oku-r) hem de ek fiil unsurları kombinasyon halinde kullanılır.
3. Kişi Ekleri
Kişi ekleri, fiile veya ek fiile eklenerek kimden (1., 2. veya 3. şahıs) bahsedildiğini gösteren eklere denir. Fiillerin veya isim soylu sözcüklerin çekimini sağlar. Türkçede temel kişi ekleri (geniş zaman, şimdiki zaman, geçmiş zaman eklerine göre ufak değişiklik gösterse de) şu şekilde sınıflandırılabilir:
- 1. Tekil Kişi (Ben): -m / -im / -um / -(ı)m
- 2. Tekil Kişi (Sen): -sin / -sın / -sun / -sin
- 3. Tekil Kişi (O): (Genellikle ek almaz veya -dır / -dir / -dur / -dür)
- 1. Çoğul Kişi (Biz): -iz / -yız / -yuz / -yüz
- 2. Çoğul Kişi (Siz): -siniz / -sınız / -sunuz / -sünüz
- 3. Çoğul Kişi (Onlar): -lar / -ler veya ek almadan da kullanılabilir (Resmî anlatımlarda “-dırlar, -dirler” vb.).
Örnekler:
- “(Ben) mutluyum.” (1. tekil kişi)
- “(Sen) mutlusun.” (2. tekil kişi)
- “(O) mutludur.” (3. tekil kişi; ek fiil artık kısaltılabilir: “mutlu”)
- “(Biz) mutluyuz.” (1. çoğul kişi)
- “(Siz) mutlusunuz.” (2. çoğul kişi)
- “(Onlar) mutlular.” veya “mutlu.” (3. çoğul kişi)
4. Kip Ekleri
Kip ekleri, fiilin veya ek fiilin hangi zaman veya hangi dilek/istek/koşul ifadesini taşıdığını gösteren eklerdir. Türkçede kipler haber (bildirme) kipleri ve dilek (tasarlama) kipleri olarak iki ana gruba ayrılır:
4.1 Haber Kipleri (Bildirme Kipleri)
- Geniş Zaman (-r, -ar, -er)
- Örnek: “Gelir(ler)”, “Yazar(ım)”
- Şimdiki Zaman (-yor)
- Örnek: “Geliyorum”, “Okuyorsun”
- Gelecek Zaman (-ecek, -acak)
- Örnek: “Geleceğim”, “Yapacak”
- Di’li Geçmiş Zaman (-di, -dı, -ti, -tı vb.)
- Örnek: “Geldim”, “Yaptın”
- Miş’li Geçmiş Zaman (-miş, -mış, -muş, -müş)
- Örnek: “Gelmişim”, “Yapmışsın”
4.2 Dilek Kipleri (Tasarlama Kipleri)
- Şart (Koşul) Kipi (-se / -sa)
- Örnek: “Gelse(ydim)”, “Yapsa(nız)”
- Dilek-İstek Kipi (-e / -a)
- Örnek: “Gelelim”, “Yapalım”
- Emir Kipi (özel ek yok, fiilin yalın hâli)
- Örnek: “Gel!”, “Yapın!”
- Gereklilik Kipi (-meli / -malı)
- Örnek: “Gelmeliyim”, “Yapmalısın”
Not: Yukarıdaki dilek kiplerine ek olarak, “-miş” ve “-dir” gibi eklerin katılmasıyla ortaya çıkan birleşik kipler (örn. “okumalıydım”, “gelecekmişim”) yine ek fiil kullanılarak oluşturulur.
5. Ek Fiil ve Kişi - Kip Eklerinin Örnekli Tablosu
Aşağıdaki tabloda ek fiil, kişi ekleri ve kip eklerinin nasıl bir araya geldiğini görebilirsiniz.
| Örnek Cümle | Ek Fiil + Kip | Kişi Eki | Açıklama |
|---|---|---|---|
| Ben öğretmenim | “-im” (ek fiil) | 1. tekil (-im) | İsim cümlesini (öğretmen) “ben” zamiriyle çekimli hale getirir. |
| Sen hastasın | “-sın” (ek fiil) | 2. tekil (-sın) | “Hasta” (sıfat) + ek fiil, 2. şahısta kullanılmıştır. |
| Onlar mutlular | “-lar” (ek fiil) | 3. çoğul (-lar) | “Mutlu” sıfatına çoğul kişi eki getirilmiş. |
| Geldim | “-di” (haber kipi) | 1. tekil (-m) | Fiile geçmiş zaman kipi + 1. tekil eki getirilmiştir. |
| Gitmeliysin | “-meli” (gereklilik) + “-ydi” (ek fiil) → “-meli+y+di+sin” | 2. tekil (-sin) | “Gitmeliydin” şeklinde de yazılabilir. Ek fiil (idi) ve kişi eki birleşimi vardır. |
| Gelseydik | “-se” (şart kipi) + “-di” (ek fiil) + -k (1. çoğul kişi) | 1. çoğul (-k) | Şart kipi “-se” + “idi” ek fiili → “-seydi” ve kişi eki “-k.” |
6. Özet
Türkçede ek fiil (ekeylem), isim soylu sözcüklere şahıs ve kip bakımından ekleyerek onları çekimli hale getiren veya bileşik zamanlarda kullanılan “imek” fiilinin ekleşmiş hâlidir.
- Kişi ekleri, fiilde veya isim cümlesinde kimden (ben, sen, o, biz, siz, onlar) bahsedildiğini gösterir.
- Kip ekleri ise fiilin zamanını (geçmiş, şimdiki, gelecek) veya türünü (dilek, istek, emir vb.) ifade eder.
Bu eklerin doğru kullanımı, Türkçede akıcı ve doğru cümleler kurmanın temelini oluşturur.