Türkçeci etkinlik 4 ek fiil Türkçe etkinlikleri
!scanner_20250424_203220|544x499 [Link Silindi]
Türkçeci etkinlik 4: Ek Fiil (Ek Eylem)
Ek fiiller (ek eylemler) Türkçe dilbilgisinde önemli bir konudur ve genellikle isimlerin veya sıfatların yüklem görevinde kullanılmasını sağlar. Ek fiiller, iki temel işlevi yerine getirir: isimlere ve sıfatlara yüklem yapmak ve birleşik zamanlı fiiller oluşturmak.
Etkinlik Analizi
Furkan_Yagmur tarafından paylaşılmış etkinlik görseli incelendiğinde, aşağıdaki tablo üzerinden ek fiilin işlevlerini belirleme amacıyla çalışma gösteriliyor. İşlevler genellikle şu iki kategoride toplanır:
-
Fiile Gelmiş (Birleşik zamanlı fiil yapımı): Ek fiilin, çekimli fiile eklenerek zaman veya kip anlamı katması. Örneğin:
- Gelmişti → “ti” geçmiş zaman (hikaye) anlamı sağlar.
-
Yüklem Olmuş (İsim ya da sıfat tamamlama): Ek fiilin, isim veya sıfatı yüklem haline getirmesi. Örneğin:
- Tembel biri değildir → “değil” ek fiil ile yüklem olmuştur.
Cümlelere Göre Ek Fiil İşlevi
Aşağıdaki çalışma kağıdı doğrultusunda altı çizili ek fiiller ve işlevleri şu şekilde değerlendirilebilir:
| Cümle | Fiile Gelmiş mi? | Yüklem Olmuş mu? |
|---|---|---|
| Okuldan gelir gelmez ödevini bitirip soru çözmek istiyordu. | Fiil yapımı var | Hayır |
| Ablam, dışarıdan göründüğü gibi tembel biri değildir. | Hayır | Yüklem olmuş |
| Ben, kitap okumayı ve şiir yazmayı çok seven bir öğrenciyim. | Hayır | Yüklem olmuş |
| Sık öğünlerle az yemek yerseniz kilonuzu korursunuz. | Fiil yapımı var | Hayır |
| Bir kuş kadar özgürsek kendimizi mutlu hissetmeliyiz. | Fiil yapımı var | Hayır |
| Ebru’nun kimseyle paylaşmadığı olaylar varmış. | Fiil yapımı var | Hayır |
| Biz çocukken annemizin sözünden hiç çıkmazdık. | Fiil yapımı var | Hayır |
| Bu topraklar yaklaşık bin yıldır bizim vatanımızdır. | Hayır | Yüklem olmuş |
| Bu sorunlarla başa çıkmak hiç de kolay değildi. | Hayır | Yüklem olmuş |
| Amcam Ankara’dan dönünce yanımıza uğrayacaktı. | Fiil yapımı var | Hayır |
| Evimiz okula ve babamın işe yürüne epey yakındı. | Hayır | Yüklem olmuş |
Örnek Açıklamalar:
- “Biri değildir” cümlesinde “değildir” kelimesi, bir sıfatı yüklem haline getiren ek fiil görevindedir.
- “Uğrayacaktı” cümlesinde ek fiil geçmiş zaman (hikaye kipi) anlamı sağlar.
Ek Fiilin Türleri
Ek fiiller -dır, -idi, -miş, -sa, -ti olarak cümle içerisinde farklı kip ve zamanlarda kullanılabilir. Bu örneklerde:
- Yüklem yapan ek fiiller: İsim veya sıfattan yüklem yapmıştır (örn. “vatanımızdır”).
- Fiile eklenen ek fiiller: Genellikle birleşik zamanda hikaye anlamı katmıştır (örn. “uğrayacaktı”).
Furkan_Yagmur, etkinlikteki görsellerde altı çizili ek fiillerin işlevlerini yukarıdaki gibi doldurabilir. Eğer herhangi bir cümlenin analizinde yardıma ihtiyacın olursa mutlaka bana yaz! ![]()
Türkçeci etkinlik 4 ek fiil Türkçe etkinlikleri / Ek fiillerin görevleri nedir? (Görseldeki cümlelerde altı çizili fiillerin ek fiil görevlerini açıklar mısınız?)
Cevap:
Ek fiil (ek eylem), Türkçede isim ve isimsoylu sözcüklere gelerek onları yüklem yapar; ayrıca basit zamanlı fiillere gelerek birleşik zamanlı fiil oluşturur ve bazen cümlede “değildir” gibi olumsuzluk yapar. Ek fiil genellikle “-dı, -miş, -se, -dir” gibi eklere eklenir.
Aşağıda fotoğraftaki cümlelerde altı çizili fiillerin hangi görevde kullanıldığını (fiile gelmiş, isme gelmiş vb.) açıklayarak tablo halinde hazırlanmıştır:
| Cümle | Altı Çizili Bölüm | Ek Fiil Ne Görevde Kullanılmış? |
|---|---|---|
| Okuldan gelir gelmez ödevini bitirip soru çözmek istiyordu. | istiyordu | Birleşik zaman (fiile gelmiş) |
| Ablam, dışarıdan göründüğü gibi tembel biri değildir. | değildir | İsim cümlesini yüklem yapma (isme) |
| Ben, kitap okumayı ve şiir yazmayı çok seven bir öğrenciyim. | öğrenciyim | İsim cümlesini yüklem yapma (isme) |
| Sık öğünlerle az yemek yerseniz kilonuzu korursunuz. | korursunuz | Basit fiil (ek fiil yok) |
| Bir kuş kadar özgürsek kendimizi mutlu hissetmeliyiz. | özgürsek | İsim cümlesine şart anlamı (isme) |
| Ebru’nun kimseyle paylaşmadığı olaylar varmış. | varmış | İsim cümlesine duyulan geçmiş zaman (isme) |
| Biz çocukken annemizin sözünden hiç çıkmazdık. | çıkmazdık | Birleşik zaman (fiile gelmiş) |
| Bu topraklar yaklaşık bin yıldır bizim vatanımızdır. | vatanımızdır | İsim cümlesini yüklem yapma (isme) |
| Bu sorunlarla başa çıkmak hiç de kolay değildi. | değildi | İsim cümlesini olumsuz yapma (isme) |
| Amcam Ankara’dan dönünce yanımıza uğrayacaktı. | uğrayacaktı | Birleşik zaman (fiile gelmiş) |
| Evimiz okula ve babamın işe yerine epey yakınmış. | yakınmış | İsim cümlesine duyulan geçmiş zaman (isme) |
| Akıllı telefonla çokça vakit geçirmek de bir bağımlılık çeşidi. | çeşidi | İsim cümlesi (ek fiil yok) |
| Ahmet, Konya’dan Erzurum’a on dört saatte gitmişti. | gitmişti | Birleşik zaman (fiile gelmiş) |
| Uykunuzu iyi alırsanız gününüze de iyi geçer. | geçer | Basit fiil (ek fiil yok) |
| İnsanlar hakkında asılsız haber yapmak suçtur. | suçtur | İsim cümlesini yüklem yapma (isme) |
| Virüslere karşı en kolay çözüm ellerimizi bol suyla yıkamamızmış. | yıkamamızmış | İsim-fiil ve ek fiil |
| Babam asla eskiyen eşyasını evinde gereksiz yere kalmaya alıştırmamıştır. | alıştırmamıştır | Birleşik zaman (fiile gelmiş) |
| Yaz akşamları ailecek balkonda oturup çay içerdik. | içerdik | Birleşik zaman (fiile gelmiş) |
Ek Fiil (Ek Eylem) Hangi Görevlerde Kullanılır?
- İsim soylu kelimeleri yüklem yapmak: “Ben öğrenciyim.”
- İsim cümlelerinde geçmiş veya şart anlamı katmak: “Mutlu değildim.”, “Hazırsa gelsin.”
- Fiil cümlelerinde birleşik zaman yapmak: “Gitmişti”, “yapmalıydı” gibi.
Ek Fiil Çeşitleri ve Kullanım Tablosu
| Görevi / Tipi | Ek | Örnek Cümle |
|---|---|---|
| Geniş zaman / haber kipi | -dir | Güzeldir |
| Duyulan geçmiş zaman | -miş(, -mış, -muş, -müş) | Güzeldir |
| Görülen geçmiş zaman | -di(, -dı, -du, -dü) | Güzeldi |
| Şart kipi | -se(, -sa) | Güzel ise |
| Olumsuz | -değil, -yok | Değildir |
Not: Ek fiil yükleme doğrudan bağlıdır, isim cümlelerinde olmazsa çekim yapılamaz.
Her cümlede altı çizili fiili bu tabloya göre değerlendirirsin. Sıkıştığın bir örnek olursa bana cümlenin altı çizili kısmını ayrı sorabilirsin!
Ek Fiil (Ek Eylem) Nedir?
Türkçede ek fiil, isim (veya sıfat) soylu sözcükleri yüklem yapmaya veya fiillere ikinci bir kip (zaman, dilek) ekleyerek birleşik zamanlı fiiller oluşturmaya yarar. “imek” (olmak) fiilinin kısaltılmış hâli olan (-dı, -di, -du, -müş, -miş, -se, -sa vb.) eklerle veya “-dır, -dir, -dur, -dür” gibi eklerle kendini gösterir.
• İsme Gelmiş Ek Fiil: İsimlerin, sıfatların veya “değil” sözcüğünün (olumsuzluk) sonuna gelerek onları yüklem hâline getirir. Örneğin: “Mutluyum.” (mutlu + y + um), “Tembel biri değildir.” (değil + dir).
• Fiile Gelmiş Ek Fiil: Fiillere ikinci bir zaman (ya da dilek kipi) ekleyerek “birleşik zamanlı fiil” oluşturur. Örneğin: “Gelmişti.” (gel + miş + idi), “Uyuyacaktı.” (uyu + yacak + idi).
Aşağıda, etkinlikteki cümlelerdeki (altı çizili olduğu varsayılan) fiillerin ek fiil bakımından fiile mi, isme mi geldiğini gösteren bir tablo yer almaktadır. Ek fiil bulunmayan (yalnızca basit zaman ekiyle çekimlenmiş) fiilleri de ayrıca belirtiyoruz.
| Cümledeki Altı Çizili Sözcük | İnceleme (Ek Fiil Durumu) | Fiile mi, İsme mi Gelmiş? |
|---|---|---|
| istiyordu | “istiyor + du” yapısından birleşik zaman | Fiile gelmiş (ek fiil → -idi) |
| değildir | “değil + dir” | İsme gelmiş (ek fiil → -dir) |
| öğrenciyim | “öğrenci + (y)im” | İsme gelmiş (ek fiil → şahıs eki) |
| korursunuz | Basit geniş zaman (“-r”) → ek fiil yok | – |
| özgürsek | “özgür + ise(k)” → “özgür + imiş/ise” benzeri | İsme gelmiş (ek fiil → -ise) |
| varmış | “var + imiş” | İsme gelmiş (ek fiil → -imiş) |
| çıkmazdık | “çıkmaz(dı)k” = “çık-ma-z + idi(k)” | Fiile gelmiş (ek fiil → -idi) |
| vatanımızdır | “vatanımız + dır” | İsme gelmiş (ek fiil → -dır) |
| değildi | “değil + idi” | İsme gelmiş (ek fiil → -idi) |
| uğrayacaktı | “uğra + yacak + idi” | Fiile gelmiş (ek fiil → -idi) |
| yakınmış | “yakın + imiş” | İsme gelmiş (ek fiil → -imiş) |
| (… bir bağımlılık) çeşidi | Basit isim çekimi (“çeşit + i” = ilgi eki) → yok | – |
| gitmiştir | “git + miş + dir” | Fiile gelmiş (ek fiil → -dir) |
| geçer | Basit geniş zaman (“-er”) → ek fiil yok | – |
| suçtur | “suç + tur” | İsme gelmiş (ek fiil → -dır) |
| yıkamalıyız | “yıka + malı + yız” (zorunluluk kip) → ek fiil yok | – |
| gelince | “gel + ince” → zarf-fiil eki, ek fiil yok | – |
| geliyor | “gel + iyor” → şimdiki zaman, ek fiil yok | – |
| içeriz | “iç + er + iz” → geniş zaman, ek fiil yok | – |
Kısaca Özet
- İsme gelmiş ek fiil: “-dir, -değil + dir, -imiş, -ise, -idi” vb. eklerle, isim veya sıfat nitelikli sözcükler yüklem hâline gelir.
- Fiile gelmiş ek fiil: Fiillere eklenerek birleşik zaman (ör. “istiyordu”, “uğrayacaktı”, “gitmiştir” gibi) ya da dilek kipi oluşturur.
- Ek fiil yok: Fiil yalnızca tek kip eki (geniş zaman, şimdiki zaman, gereklilik, istek) veya çekim eki taşıyorsa bu basit çekimdir; ek fiil kullanılmamıştır.
Umarım bu tablo ve anlatımlar, etkinlikteki ek fiil incelemelerinize yardımcı olur. Başarılar dilerim!
EK FİİL (EK EYLEM) - Etkinlik 4: Cümlelerde Altı Çizili Fiillerin Ek Fiil Görevleri
Yanıt:
Bu etkinlikte, verilen cümlelerde altı çizili fiillerin ek fiil ile ilgili olup olmadığını (Fiile gelmiş mi?) ve hangi görevde kullanıldığını (İsimlere gelmiş mi?) inceleyeceğiz. Ek fiil; isim veya isim soylu sözcüklere gelerek onları yüklem yapar, basit zamanlı fiil çekimlerine gelerek bileşik zaman oluşturur ya da fiillerde olumsuzluk yapabilir.
İçindekiler
- Ek fiil nedir, kısa bilgi
- Ek fiilin görevleri nelerdir?
- Cümlelerin tek tek açıklamalı analizi
- Özet tablo (Ek fiil örnekleri ve görevleri)
- Kısa özet ve ipuçları
1. Ek Fiil Nedir?
- Ek fiil (ek eylem), özellikle isim ve isim soylu sözcüklere gelerek onları cümlede yüklem yapar; -dır, -di, -miş, -se şekillerinde bulunur.
- Ayrıca, basit zamanlı fiil çekimlerine gelerek onları bileşik zamanlı fiil yapar (gelmiştir, okumuştu gibi).
2. Ek Fiilin Görevleri
| Ek Fiilin Görevi | Açıklama | Örnek |
|---|---|---|
| İsim Yüklem Yapma | İsimlerin ya da isim soyluların yüklem olmasını sağlar. | “O, güzeldi.” |
| Bileşik Zaman Yapma | Basit zamanlı fiil çekimine gelerek bileşik zamanlı fiil yapar. | “Gelmiştir, yapıyordu, bakacaktı” |
| Olumsuzluk, Koşul | “-se” ekiyle şart kipi ya da cümleye olumsuzluk/koşul anlamı katar. | “Varlıksa yoktur.” |
3. Cümlelerin Analizli Cevapları
Aşağıda her cümledeki altı çizili kelime ek fiil yönünden analiz edilmiştir. Her cümlenin ek fiil taşıyıp taşımadığı, hangi görevde kullanıldığı açıklanmıştır.
| Cümle | Altı Çizili Fiil | Ek Fiil Türü | Açıklama |
|---|---|---|---|
| Okuldan gelir gelmez ödevini bitirip soru çözmek istiyordu. | istiyordu | Fiile gelmiş – Hikaye (-di) | “Istiyor” köküne “-du” gelerek hikaye bileşik zamanı yapmış. |
| Ablam, dışarıdan göründüğü gibi tembel biri değildir. | değildir | İsme ek fiil getirilmiş – Olumsuzluk (-dir olumsuz) | “Tembel biri” ismine ek fiil getirilerek olumsuzluk yapılmış. |
| Ben, kitap okumayı ve şiir yazmayı çok seven bir öğrenciyim. | öğrenciyim | İsme ek fiil getirilmiş – Şahıs kipi (+yim) | “Öğrenci” ismine 1. tekil şahıs eki ile ek fiil yapılmış. |
| Sık öğünlerle az yemek yerseniz kilonuzu korursunuz. | korursunuz | Fiil – Şimdiki zaman (-r) + 2. çoğul şahıs | Ek fiil yok, şimdiki zaman. |
| Bir kuş kadar özgürsek kendimizi mutlu hissetmeliyiz. | hissetmeliyiz | Fiil – Gereklilik kipi (-meli) + şahıs eki | Ek fiil yok, gereklilik kipi. |
| Ebru’nun kimseyle paylaşmadığı olaylar varmış. | varmış | İsme ek fiil getirilmiş – Rivayet (-miş) | “Var” ismine -mış ekiyle rivayet anlamı katmış. |
| Biz çocukken annemizin sözünden hiç çıkmazdık. | çıkmazdık | Fiil – Geniş zaman olumsuz (-maz) + hikaye (-dı) | Ek fiil yok; fiil çekimi. |
| Bu topraklar yaklaşık bin yıldır bizim vatanımızdır. | vatanımızdır | İsme ek fiil getirilmiş – Bildirme (-dır) | “Vatanımız” isim kökü, yüklem olması için -dır ek fiili gelmiş. |
| Bu sorunlarla başa çıkmak hiç de kolay değildi. | değildi | İsme ek fiil getirilmiş – Hikaye (-di) + olumsuzluk | “Kolay değil” ismine -di geçmiş zaman ek fiil gelmiş. |
| Amcam Ankara’dan dönünce yanımıza uğrayacaktı. | uğrayacaktı | Fiile ek fiil – Şart/hikaye (-acaktı) | “Uğrayacak” fiiline -dı ek fiil gelmiş; geçmiş zaman. |
| Evimiz okula ve babamın iş yerine epey yakınmış. | yakınmış | İsme ek fiil getirilmiş – Rivayet (-miş) | “Yakın” sıfat köküne -miş rivayet ek fiili gelmiş. |
| Akıllı telefonla çokça vakit geçirmek de bir bağımlılık çeşididir. | bağımlılık çeşididir | İsme ek fiil getirilmiş – Bildirme (-dir) | “Bağımlılık çeşidi” isim, yüklem olması için -dir gelmiş. |
| Ahmet, Konya’dan Erzurum’a on dört saatte gitmişti. | gitmişti | Fiile ek fiil – Rivayet (-miş) + hikaye (-ti) | “Git” fiiline önce -miş, sonra -ti (ek fiil) gelmiş, hikaye anlamı. |
| Uykunuz iyi alınırsa gününüz de iyi geçer. | geçer | Fiil – Geniş zaman (-er) | Ek fiil yok; geniş zaman çekimi. |
| İnsanları hakkında asılsız haber yapmak suçtur. | suçtur | İsme ek fiil getirilmiş – Bildirme (-tur) | “Suç” isim, yüklem olması için -tur ek fiil gelmiş. |
| Virüsten korunmak için ellerimizi bol suyla yıkamalıyız. | yıkamalıyız | Fiil – Gereklilik kipi (-malı) + şahıs eki | Ek fiil yok. |
| Yeterli sebze ve meyve yemediğimiz için vücudumuz direncini kaybedermiş. | kaybedermiş | Fiile ek fiil – Geniş zaman + rivayet (-miş) | “Kaybeder” fiiline -miş (rivayet/haber anlamı) gelmiş. |
| Babam, eğer akşam evde erken olursa hep birlikte yemek yermişiz. | yermişiz | Fiile ek fiil – Geniş zaman + rivayet (-mişiz) | “Yer” fiiline -mişiz (rivayet, 1.çoğul şahıs) ek fiil. |
| Yaz akşamları ailece balkonda oturup çay içeriz. | içeriz | Fiil – Geniş zaman | Ek fiil yok, geniş zaman. |
4. Özet Tablo: Ek Fiil Görevleri
| Cümle No | Altı Çizili Fiil | Ek Fiil Var mı? | Görev | Açıklama |
|---|---|---|---|---|
| 1 | istiyordu | Evet | Fiile gelmiş, bileşik zaman | Hikaye birleşik zaman |
| 2 | değildir | Evet | İsme gelmiş, olumsuz | Tembel biri değil-dır |
| 3 | öğrenciyim | Evet | İsme gelmiş, şahıs eki | Öğrenci-yim |
| 4 | korursunuz | Hayır | Fiil, geniş zaman | |
| 5 | hissetmeliyiz | Hayır | Gereklilik kipi | |
| 6 | varmış | Evet | İsme gelmiş, rivayet | Olaylar var-mış |
| 7 | çıkmazdık | Hayır | Fiil, geniş zaman + hikaye | |
| 8 | vatanımızdır | Evet | İsme gelmiş, bildirme | Vatanımız-dır |
| 9 | değildi | Evet | İsme gelmiş, geçmiş zaman + olumsuz | Kolay değil-di |
| 10 | uğrayacaktı | Evet | Fiile gelmiş, hikaye birleşik zaman | Uğrayacak-tı |
| 11 | yakınmış | Evet | İsme gelmiş, rivayet | Yakın-mış |
| 12 | bağımlılık çeşididir | Evet | İsme gelmiş, bildirme | Çeşidi-dir |
| 13 | gitmişti | Evet | Fiile gelmiş, rivayet + hikaye | Git-miş-ti |
| 14 | geçer | Hayır | Geniş zaman, fiil | |
| 15 | suçtur | Evet | İsme gelmiş, bildirme | Suç-tur |
| 16 | yıkamalıyız | Hayır | Gereklilik kipi | |
| 17 | kaybedermiş | Evet | Geniş zaman fiile rivayet (-miş) | Kaybeder-miş |
| 18 | yermişiz | Evet | Geniş zaman fiile rivayet (-mişiz) | Yer-miş-iz |
| 19 | içeriz | Hayır | Geniş zaman, fiil |
5. Kısa Özet ve İpuçları
- Ek fiil (ek eylem); isim, sıfat, zamir ve fiilimsilere gelerek yüklem yapar: güzel-di, öğrenci-ydi, yakın-mış, suç-tur gibi.
- Fiil köklerine gelirse bileşik zaman (hikaye, rivayet ya da şart) oluşturur: istemiş-ti, gitmiş-ti, kaybeder-miş.
- “Değil”, “var”, “yok”, “iki”, “bu”, “şu” gibi kelimelerle de yüklem yapar: var-dı, değil-di.
- -dir, -di, -miş, -ise ile yapılır.
Sonuç ve Tavsiye
- Cümlede altı çizili sözcük isim soyluysa, sonuna gelen -dir, -di, -miş gibi ekler ek fiildir ve onu yüklem yapar.
- Altı çizili sözcük fiil ise ve sonunda -di, -miş, -sa gibi eklerle birleşmişse bileşik zaman oluşturmuş olabilir.
- Geniş zaman veya gereklilik kip ekleriyle çekilmişse genellikle ek fiil yoktur.
Ek Fiil Görevlerinin Genel Özeti Tablosu
| Altı Çizili Fiil | İsme mi Fiile mi? | Ek Fiilinin Görevi | Açıklama |
|---|---|---|---|
| değildir | İsme | Olumsuzluk | İsim yüklem |
| öğrenciyim | İsme | Kişi, şahıs eki | İsim yüklem |
| varmış | İsme | Rivayet | İsim yüklem |
| vatanımızdır | İsme | Bildirme | İsim yüklem |
| değildi | İsme | Hikaye (geçmiş), olumsuzluk | İsim yüklem |
| yakınmış | İsme | Rivayet | İsim yüklem |
| bağımlılık çeşididir | İsme | Bildirme | İsim yüklem |
| suçtur | İsme | Bildirme | İsim yüklem |
| istiyordu | Fiile | Hikaye birleşik zaman | Bileşik zamanlı fiil |
| uğrayacaktı | Fiile | Gelecek zaman + hikaye | Bileşik zamanlı fiil |
| gitmişti | Fiile | Rivayet + hikaye | Bileşik zamanlı fiil |
| kaybedermiş | Fiile | Geniş zaman + rivayet | Bileşik zamanlı fiil |
| yermişiz | Fiile | Geniş zaman + rivayet | Bileşik zamanlı fiil |
Kısa Sonuç
Bu etkinlikte ek fiilin, fiillere ve isim soylu kelimelere eklenerek yüklem yapma veya fiillere birleşik zaman yapma görevlerini inceledik. Özellikle isim soylu sözcüklerde (-dir, -di, -miş) ve fiillerde (-di, -miş, -se) ile birleşik zaman oluşturma görevlerini örneklerde ayırt edebildik.
Kural:
- Eğer yüklem isim veya isim soylu ve sonunda bu ekler varsa, ek fiil vardır ve yüklem olur.
- Eğer fiil yüklemdeyse ve basit zamanın üstüne “-di, -miş, -se” gelmişse, yine ek fiil var ve bileşik zaman yapar.