Doğru cevap B) Gün geçtikçe yeni ilaçlar bulunuyor.
Açıklama: “bulunuyor” fiili, “bulmak” (etken çatı) köküne getirilen -n (“bulunmak”) ekiyle oluşturulmuş edilgen çatılı bir kullanımdır.
Edilgen Çatı Nedir ve Nasıl Anlaşılır?
Önemli Noktalar
- Edilgen çatı, öznenin işi yapan değil, yapılan olarak ifade edildiği cümle yapısıdır
- Türkçede edilgen çatıda fiil genellikle “-(i)l”, “-(n)r” ya da “-(ş)” ekleri ile kurulur
- Cümlenin öznesi, eylemi yapan değil, eylemden etkilenen olarak gösterilir
- Sorudaki cümlelerde edilgen çatı olan seçenek E) Oturduğu yerden çevreye bakınıyordur
Edilgen çatı, cümlede işin yapanının belli olmadığı ya da vurgulanmadığı, eylemin özne tarafından değil, özneye yönelik gerçekleştiği yapıdır. Türkçede “-(i)l”, “-(n)r”, “-(ş)” ekleriyle yapılır ve pasif anlam taşır. Soruda geçen seçeneklerde bu yapı incelenmelidir.
İçindekiler
- Edilgen Çatı Tanımı
- Edilgen Çatı Oluşumu ve Ekleri
- Verilen Cümlelerin Çatı Analizi
- Karşılaştırma Tablosu: Edilgen ve Etken Çatı
- Özet Tablo
- Sık Sorulan Sorular
1. Edilgen Çatı Tanımı
Edilgen çatı (Pasif voice), cümlede işi yapanın belli olmadığı veya önemsiz olduğu durumlarda kullanılır. İş, öznenin üzerine yapılır ve fiil pasif formda çekimlenir.
Örnek: “Evin kapısı kapandı.” (Burada kapıyı kimin kapattığı bilinmemekte ya da önemli değildir.)
Uzman Notu: Edilgen çatıda genellikle “-(i)l”, “-(n)r”, “-(ş)” ekleri görünür.
2. Edilgen Çatı Oluşumu ve Ekleri
| Ek | Örnek Fiil | Anlamı |
|---|---|---|
| -(i)l | Yazmak → Yazılmak | Bir şeyin yapılması |
| -(n)r | Bulmak → Bulunmak | Kendiliğinden veya bilinmeyen yapan |
| -ş | Bakmak → Bakınmak | İşin özneye yönelik yapıldığı hal |
Uyarı: Edilgen çatıda özne iş yapan değil, işten etkilenen konumdadır.
3. Verilen Cümlelerin Çatı Analizi
| Seçenek | Cümle | Çatı | Neden |
|---|---|---|---|
| A | Yeni evine taşındığı için seviniyor. | Etken | Özne (o) seviniyor, işi bizzat yapıyor |
| B | Gün geçtikçe yeni ilaçlar bulunuyor. | Edilgen | “Bulunmak” burada pasif, “ilaçlar ortaya çıkıyor” anlamında |
| C | Üç güvercin umutsuzca çırpınıyor. | Etken | Güvercinler aktif hareket yapıyor |
| D | Boş bırak… | Cevapsız | Seçenek boş |
| E | Oturduğu yerden çevreye bakınıyor. | Edilgen | “Bakınmak”, edilgen yapıdaki fiil, eylem özneye yönelik, pasif |
Doğru Cevap: E şıkkı
Pro Tip: “-ınmak, -inmek” ekleri genellikle edilgen yapılar oluşturur. “Bakınmak” kelimesi bu yapıda edilgendir.
4. Karşılaştırma Tablosu: Edilgen ve Etken Çatı
| Özellik | Etken Çatı | Edilgen Çatı |
|---|---|---|
| İş yapan | Özne | Belirsiz veya önemsiz |
| Fiil eki | Normal | -(i)l, -(n)r, -ş |
| Anlam | Aktif eylem | Pasif, eylem özneye yönelik |
| Örnek | “Kedi sütü içiyor.” | “Süt içiliyor.” (Kimin içtiği belirtilmez) |
5. Özet Tablo
| Unsur | Detay |
|---|---|
| Edilgen Çatı Nedir? | İşin özneye yönelik yapıldığı pasif yapı |
| Ortak Ekler | -(i)l, -(n)r, -ş |
| Cümle Örneği (E şıkkı) | Oturduğu yerden çevreye bakınıyor. |
| Çatı Analizi | E şıkkında edilgen çatı vardır |
| Doğru Cevap | E |
6. Sık Sorulan Sorular
1. Etken ve edilgen çatı farkı nedir?
Etken çatı işin yapanını, edilgen çatı ise işin yapıldığı nesneyi vurgular. Edilgen çatıda fiil pasif yapıda olur.
2. “Bulunmak” fiili neden hem edilgen hem etken olabilir?
“Bulunmak” hem “var olmak” anlamında etken (pasif değil), hem de “birileri tarafından keşfedilmek” anlamında edilgendir. Bağlama göre değişir.
3. Diğer edilgen fiil ekleri nelerdir?
Türkçede “-(i)lmek”, “-unmak”, “-ılmak”, “-ş” gibi ekler edilgenliği gösterir.
4. Soru cümlelerinde edilgen çatı nasıl anlaşılır?
Fiilde pasif eki varsa ve özne eylemi yapan değilse edilgen çatı vardır: “Kapı neden kapandı?”
5. Edilgen çatı sadece fiillerde mi olur?
Evet, Türkçede çatı kavramı fiillerle ilgilidir. İsimlerde çatı kullanılmaz.
Sonraki Adımlar
Edilgen çatının kullanımındaki farklı ekleri ve örnek cümleleri detaylı incelemek ister misiniz? Ya da “işte eden kişi belirtilen” yani dönüşlü çatılar ile karşılaştırmalı analiz yapalım mı?