10 sınıf mesem edebiyat sınav soru cevap seklinde 25 tane
10. Sınıf MESEM Türk Dili ve Edebiyatı Sınav Hazırlık Soruları ve Cevapları
Mesleki Eğitim Merkezi (MESEM) 10. sınıf Türk Dili ve Edebiyatı dersi müfredatına uygun; edebiyatın dönemleri, nazım biçimleri, hikâye türleri, geleneksel tiyatro ve dil bilgisi konularını içeren 25 adet soru ve cevap aşağıda yer almaktadır.
Edebiyat Tarihi, Dönemler ve Metin Türleri
1. Türk edebiyatının ana dönemleri kronolojik olarak hangileridir?
- Cevap: Türk edebiyatı üç ana döneme ayrılır:
- İslamiyet Öncesi Türk Edebiyatı (Sözlü ve Yazılı Dönem)
- İslamiyet Etkisinde Gelişen Türk Edebiyatı (Halk Edebiyatı ve Divan Edebiyatı)
- Batı Etkisinde Gelişen Türk Edebiyatı (Tanzimat, Servetifünun, Fecriati, Millî Edebiyat ve Cumhuriyet Dönemi)
2. İslamiyet öncesi Türk edebiyatında düzenlenen “Sığır”, “Şölen” ve “Yuğ” törenleri ne anlama gelir?
- Cevap:
- Sığır: Sürek avı törenleridir.
- Şölen: Kurban kesilen, ziyafet verilen dinsel ziyafet törenleridir.
- Yuğ: Ölen bir kişinin ardından düzenlenen yas ve cenaze törenidir.
3. “Koşuk” ve “Sagu” nazım türlerinin temel farkı nedir?
- Cevap: Koşuk, sığır ve şölen törenlerinde okunan aşk, doğa, yiğitlik konularını işleyen şiirlerdir. Sagu ise yuğ (cenaze) törenlerinde ölen kişinin erdemlerini, cesaretini ve duyulan acıyı anlatan ağıt niteliğindeki şiirlerdir.
4. Türk edebiyatında İslamiyet’e geçiş döneminin (11-12. yüzyıl) 4 temel eseri ve yazarları kimlerdir?
- Cevap:
- Kutadgu Bilig: Yusuf Has Hacib
- Dîvânu Lugâti’t-Türk: Kâşgarlı Mahmud
- Atabetü’l-Hakayık: Edip Ahmed Yüknekî
- Dîvân-ı Hikmet: Hoca Ahmed Yesevî
5. Kutadgu Bilig eserinin türü, yazılış amacı ve edebiyatımızdaki ilkleri nelerdir?
- Cevap: Eser alegorik ve didaktik bir siyasetnamedir. İnsanlara hem bu dünyada hem ahirette mutlu olmanın yollarını öğretmek için yazılmıştır. Edebiyatımızda ilk mesnevi, ilk aruz vezniyle yazılan eser ve ilk siyasetname olma özelliğini taşır.
6. Dede Korkut Hikâyeleri’nin en önemli üç yapısal özelliği nedir?
- Cevap:
- Nazım (şiir) ve nesir (düz yazı) karışık yazılmıştır.
- Destan döneminden halk hikâyeciliğine geçişin ilk örneği kabul edilir.
- 1 önsöz ve 12 hikâyeden (yeni bulunan nüshalarla birlikte 13) oluşur; Oğuz Türklerinin yaşamını anlatır.
7. Halk hikâyesinin temel unsurları nelerdir?
- Cevap: Aşk, sevgi ve kahramanlık konularını işler. Anlatıcılar genellikle **âşıklar (meddahlar)**dır. Olay kısımları düz yazı (nesir), duygu ve heyecanın arttığı yerler şiir (nazım) şeklinde söylenir. Gerçek olayların yanında olağanüstü unsurlar da içerir.
8. Mesnevi nazım şeklinin özellikleri nelerdir?
- Cevap: Divan edebiyatında olay ağırlıklı (roman ve hikâyenin yerini tutan) uzun metinlerin yazıldığı nazım şeklidir. Her beyit kendi içinde uyaklıdır (aa / bb / cc...). Beyit sınırlaması yoktur ve aruzun kısa kalıplarıyla yazılır.
9. Halk edebiyatının ana kolları nelerdir?
- Cevap: Üç kola ayrılır:
- Anonim Halk Edebiyatı (Mani, Türkü, Ağıt, Ninni)
- Âşık Tarzı Halk Edebiyatı (Koşma, Semai, Varsağı, Destan)
- Dini-Tasavvufi (Tekke) Halk Edebiyatı (İlahi, Nefes, Nutuk, Devriye, Şathiye)
10. Koşma nazım şeklinin işlediği konulara göre türleri nelerdir?
- Cevap:
- Güzelleme: Aşk, tabiat ve sevgilinin güzelliğini anlatır (En önemli temsilcisi: Karacaoğlan).
- Koçaklama: Yiğitlik, savaş ve kahramanlık anlatır (Köroğlu, Dadaloğlu).
- Taşlama: Eleştiri ve hiciv içerir (Seyranî).
- Ağıt: Ölümden duyulan üzüntüyü anlatır.
Tiyatro ve Efsane/Destan
11. Doğal destan ile yapay destan arasındaki temel fark nedir?
- Cevap: Doğal destanlar, anonimdir; halkın ortak vicdanında doğup sözlü gelenekte yüzyıllarca yaşadıktan sonra bir şair tarafından yazıya geçirilir (Ergenekon, İlyada gibi). Yapay destanlar ise yazarı belli olan, tarihsel bir olayın destan kurallarına göre bir şair tarafından sonradan kaleme alındığı eserlerdir (Çanakkale Şehitleri, Üç Şehitler Destanı gibi).
12. Türk destanlarında sıklıkla kullanılan mitolojik motiflerden 4 tanesini yazınız.
- Cevap: Bozkurt (Kurt), Işık, Ak sakallı ihtiyar, Ağaç, Ok-Yay ve At.
13. Geleneksel Türk Tiyatrosu türleri nelerdir?
- Cevap:
- Karagöz (Gölge Oyunu)
- Orta Oyunu (Meydan Oyunu)
- Meddah (Tek Kişilik Anlatı)
- Köy Seyirlik Oyunları
14. Karagöz oyunundaki “Karagöz” ile “Hacivat” karakterlerinin belirgin zıtlıkları nelerdir?
- Cevap:
- Karagöz: Okumamış, halk diliyle konuşan, saf ama zeki, duyduklarını yanlış anlayıp komik durumlar yaratan halk tipidir.
- Hacivat: Yarı aydın, medrese eğitimi almış, süslü ve ağdalı bir dille konuşan, kurnaz ve düzeni temsil eden tiptir.
15. Geleneksel Türk tiyatrosunun (Karagöz ve Orta Oyunu) 4 ana bölümü sırasıyla nelerdir?
- Cevap:
- Mukaddime (Giriş): Sahneye çıkış ve başlangıç konuşması.
- Muhavere (Söyleşme): Asıl oyundan bağımsız, tekerleme veya atışmaların yapıldığı bölüm.
- Fasıl (Asıl Oyun): Olayın sergilendiği ve diğer tiplerin oyuna girdiği ana bölüm.
- Bitiş: Seyirciden özür dilenip bir sonraki oyunun duyurulduğu son bölüm.
Edebi Sanatlar ve Şiir Bilgisi
16. “Teşbih” (Benzetme) sanatının 4 temel ögesi nedir?
- Cevap:
- Benzeyen: Nitelikçe zayıf olan.
- Kendisine Benzetilen: Nitelikçe üstün ve güçlü olan.
- Benzetme Yönü: Benzetilen ortak özellik.
- Benzetme Edatı: Benzetme ilgisi kuran sözcük (“gibi”, “kadar”).
17. “Tezat” ve “Mübalağa” edebi sanatlarını kısaca açıklayınız.
- Cevap:
- Tezat (Karşıtlık): Anlamı güçlendirmek için birbirine zıt kavramların veya duyguların bir arada kullanılmasıdır (Örn: Ağlarım hatıra geldikçe gülüştüklerimiz).
- Mübalağa (Abartma): Bir olayı, durumu veya duyguyu olduğundan çok daha büyük ya da küçük gösterme sanatıdır (Örn: Bir of çeksem karşıki dağlar yıkılır).
18. Redif ile Kafiye (Uyak) arasındaki fark nedir?
- Cevap: Dize sonlarında aynı görevdeki eklerin veya aynı anlamdaki sözcüklerin tekrarına redif denir. Dize sonlarındaki görevleri farklı seslerin ya da kök halindeki benzer seslerin oluşturduğu ses benzerliğine ise kafiye denir.
Dil Bilgisi ve Yazım Kuralları
19. Fiilde Anlam Kayması (Zaman Kayması) nedir? Bir örnek veriniz.
- Cevap: Bir fiil kipinin kendi anlamı dışında, başka bir kipin yerine kullanılmasına kip (anlam) kayması denir.
- Örnek: “Yarın sabah erkenden yola çıkıyorum.” (Şimdiki zaman eki -yor, gelecek zaman -ecek yerine kullanılmıştır.)
20. Çekimli fiil ne demektir? Hangi unsurlardan oluşur?
- Cevap: Fiil kök veya gövdesinin kip (zaman/dilek) ve kişi eki almış haline çekimli fiil denir.
- Formül: \text{Fiil} + \text{Kip Eki} + \text{Şahıs Eki} (Örn: gel - di - m)
21. Fiillerde “Haber (Bildirme) Kipleri” nelerdir?
- Cevap:
- Görülen (Bilinen) Geçmiş Zaman: -dı / -di
- Duyulan (Öğrenilen) Geçmiş Zaman: -mış / -miş
- Şimdiki Zaman: -yor / -makta
- Gelecek Zaman: -acak / -ecek
- Geniş Zaman: -r / -ar / -er
22. Fiillerde “Dilek (Tasarlama) Kipleri” nelerdir?
- Cevap:
- Şart Kipi: -sa / -se
- İstek Kipi: -a / -e
- Gereklilik Kipi: -malı / -meli
- Emir Kipi: (Özel eki yoktur, şahıs ekleriyle çekimlenir)
23. “De / Da” bağlacı ile bulunma durum eki olan “-de / -da” nasıl ayırt edilir?
- Cevap: Bağlaç olan “de / da” ayrı bir sözcüktür, cümleden çıkarıldığında cümlenin anlamı bozulmaz (sadece daralabilir) ve hiçbir zaman “te/ta” olmaz. Ek olan “-de / -da” ise bitişik yazılır, cümleden çıkarıldığında cümlenin yapısı ve anlamı bozulur; sertleşerek “te/ta” şeklini alabilir.
24. “Ki” bağlacı ile sıfat yapan “-ki” ve ilgi zamiri olan “-ki” nasıl ayırt edilir?
- Cevap:
- Bağlaç olan “ki”: Ayrı yazılır, iki cümleyi bağlar (Duydum ki unutmuşsun).
- Sıfat yapan “-ki”: Bitişik yazılır, isimlerin önüne gelir ve genellikle yer/zaman bildirir (Evdeki hesap, akşamki maç).
- İlgi zamiri olan “-ki”: Bitişik yazılır, bir ismin yerini tutar (Benim kalemim kırıldı, seninkini verir misin?).
25. Noktalı virgül (
hangi temel durumlarda kullanılır?
- Cevap:
- Cümle içinde virgüllerle ayrılmış tür veya takımları birbirinden ayırmak için (Örn: Erkek çocuklara Doğan, Tuğrul; kız çocuklara ise İnci, Çiçek adları verilir.).
- Ögeleri arasında virgül bulunan sıralı cümleleri birbirinden ayırmak için (Örn: At ölür, meydan kalır; yiğit ölür, şan kalır.).
Sınavdaki soru dağılımına göre bu konulardan özellikle Divan/Halk şiiri karşılaştırması veya fiillerde kip çekimleri üzerine ek test soruları ve pratik çalışma kağıdı hazırlamamı ister misin?