AYT Edebiyat sınavında çıkan edebi sanatlar nasıl ayırt edilir? Teşbih (benzetme) ile istiare (eğretileme) farkı nedir? Açık istiare ve kapalı istiare nasıl bulunur?
[Özet Yanıt]
Edebi sanatlar şiirin anlam ve duygu gücünü artıran imgelerdir. Dört ögesi bulunan benzetmeye Teşbih, benzetme ögelerinden (benzeyen ya da kendisine benzetilen) yalnızca biriyle yapılan benzetmeye İstiare denir. İnsan dışındaki varlıklara insani özellik verilmesi Teşhis (kişileştirme), bunların konuşturulması İntaktır.
1. En Çok Çıkan Edebi Sanatlar Tablosu
| Sanat Adı | Tanımı | Püf Noktası | Örnek |
|---|---|---|---|
| Teşbih (Benzetme) | Aralarında ilgi bulunan iki şeyden zayıf olanı güçlüye benzetme | 4 Öge: Benzeyen, Kendisine Benzetilen, Benzetme Yönü, Benzetme Edatı | “Ali aslan gibi cesurdur.” |
| Açık İstiare | Yalnızca KENDİSİNE BENZETİLEN (güçlü öge) kullanılır | Benzeyen söylenmez | “Şakaklarıma kar mı yağdı ne var?” (Kar = Beyaz saç) |
| Kapalı İstiare | Yalnızca BENZEYEN (zayıf öge) kullanılır | Kendisine benzetilen gizlidir; teşhis sanatında daima vardır! | “Can kafeste durmaz uçar.” (Can = Kuşa benzetilmiş) |
| Teşhis (Kişileştirme) | İnsana ait özelliklerin cansız/hayvanlara aktarılması | Doğadaki varlıklar duygulanır | “Ağlama karanfil, beni de ağlatma.” |
| İntak (Konuşturma) | Kişileştirilen varlıkların insan gibi konuşturulması | Her intakta kesinlikle bir teşhis vardır | “Küçük bir çeşmeyim yurdumun dağlarında.” |
| Tezat (Karşıtlık) | Karşıt kavram veya durumların bir arada kullanılması | Sadece zıt kelimeler değil, zıt duygular | “Ağlarım hatıra geldikçe gülüştüklerimiz.” |
| Tenasüp (Uygunluk) | Anlamca birbiriyle ilgili sözcüklerin bir arada geçmesi | Karşıtlık olmadan uyumlu kelimeler | “Gül, bülbül, diken, bağ, bahçe…” |
| Telmih (Hatırlatma) | Herkesçe bilinen tarihi, dini bir olaya/kişiye işaret etme | Ferhat, Kerem, Nuh tufanı vb. | “Ferhat’ın deldiği dağlar aşkına…” |
2. İstiare Kolay Bulma Yöntemi
- Cümledeki mecazlı sözcüğü tespit ediniz.
- “Burada ne, neye benzetilmiş?” sorusunu sorunuz.
- Eğer güçlü olan (örneğin aslan, inci, gül) söylenmişse \rightarrow Açık İstiare.
- Eğer zayıf olan söylenip güçlü olanın özelliği verilmişse \rightarrow Kapalı İstiare.
AYT Edebiyatta Söz Sanatları: Teşbih ve İstiare Ayrımı
Edebi sanatlarda teşbih ve istiare arasındaki temel fark, benzetmenin asli unsurlarının (benzeyen ve kendisine benzetilen) kullanım biçimidir. Teşbihte benzetilen ve benzeyen birlikte anılırken; istiarede bu iki temel ögeden yalnızca biri söylenir, diğeri ise zihinde çağrıştırılır.
1. Teşbih ile İstiare Arasındaki Temel Mantık
Bir benzetme ilişkisinde iki ana öge bulunur:
- Benzeyen (Zayıf Öge): Nitelikçe zayıf olan, bir şeye benzetilen varlık.
- Kendisine Benzetilen (Güçlü Öge): Nitelikçe üstün olan, benzetilen kavram.
| Sanat Türü | Benzeyen | Kendisine Benzetilen | Açıklama |
|---|---|---|---|
| Tam Teşbih | Var | Var | Tüm ögeler (edat ve yön dahil) bulunabilir. |
| Teşbih-i Beliğ | Var | Var | Sadece iki temel öge bulunur (“Kömür gözlüm”). |
| Açık İstiare | Yok | Var | Sadece güçlü öge söylenir. |
| Kapalı İstiare | Var | Yok | Sadece zayıf öge söylenir; güçlü ögenin bir özelliği verilir. |
2. Açık İstiare ve Kapalı İstiare Nasıl Bulunur?
Pratik formül: Dizeyi okurken gizli bir benzetme cümlesi kur: “[X], [Y] gibidir.”
A) Açık İstiare (Yalnızca “Kendisine Benzetilen” Söylenir)
-
Mantık: Güçlü olan söylenir, zayıf olan kastedilir ama dizede geçmez.
-
Formül: Dizedeki kelime gerçek anlamının tamamen dışında, yerine geçtiği varlığın yerine kullanılmıştır.
-
Örnek:
“İki kapılı bir handa / Gidiyorum gündüz gece” (Âşık Veysel)
- Çözümleme:
- Söylenen: İki kapılı han (Kendisine Benzetilen)
- Kastedilen / Saklanan: Dünya / Ömür (Benzeyen - dizede yok)
- Sonuç: Açık İstiare
- Çözümleme:
-
Örnek 2:
“Şakaklarıma kar mı yağdı ne var?” (Cahit Sıtkı Tarancı)
- Çözümleme:
- Söylenen: Kar (Kendisine Benzetilen)
- Kastedilen: Beyaz saç (Benzeyen - dizede yok)
- Sonuç: Açık İstiare
- Çözümleme:
B) Kapalı İstiare (Yalnızca “Benzeyen” Söylenir)
-
Mantık: Benzeyen dizededir; kendisine benzetilen söylenmez, yalnızca ona ait bir özellik, eylem veya organ dizeye eklenir.
-
AYT Altın Kuralı: Kişileştirmenin (teşhis) olduğu her yerde mutlaka kapalı istiare vardır. İnsan dışı bir varlığa insani bir eylem yüklendiğinde, o varlık insana benzetilmiş olur fakat “insan” kelimesi açıkça söylenmez.
-
Örnek:
“Tekerlekler yollara bir şeyler anlatıyor.” (Faruk Nafiz Çamlıbel)
- Çözümleme:
- Söylenen: Tekerlekler (Benzeyen)
- Özellik: Anlatmak (İnsana ait bir eylem)
- Söylenmeyen: İnsan (Kendisine Benzetilen - dizede yok)
- Sonuç: Kapalı İstiare
- Çözümleme:
-
Örnek 2:
“Can kafeste durmaz uçar.”
- Çözümleme:
- Söylenen: Can (Benzeyen)
- Özellik: Uçmak ve kafeste durmak (Kuşa ait özellik)
- Söylenmeyen: Kuş (Kendisine Benzetilen - dizede yok)
- Sonuç: Kapalı İstiare
- Çözümleme:
Sınav İpucu (3 Adımlı Ayırt Etme Yöntemi):
- Dizede mecazlı kullanılan kelimeyi tespit et.
- “Burada asıl anlatılmak istenen nedir ve neye benzetilmiştir?” sorusunu sor.
- Söylenen kavram güçlü olan mı (Açık İstiare), yoksa zayıf olan mı (Kapalı İstiare) kontrol et. Her iki kavram da dizede geçiyorsa cevap doğrudan Teşbihtir.
SIK YAPILAN HATALAR:
Hatalı Yaklaşım: “Kurban olayım beşikte yatan kuzuya” dizesinde hem kuzu hem bebek kastedildiği için bunu teşbih saymak.
Doğru Yaklaşım: Dizede açıkça “bebek” kelimesi geçmeyip yalnızca “kuzu” dendiği için burada sadece kendisine benzetilen vardır; sanat Açık İstiaredir.
Mecaz-ı mürsel (ad aktarması) ile istiare arasındaki farkı ve ÖSYM’nin bu ikisini sorularda nasıl çeldirici yaptığını da incelemek ister misin?