Dünya’nın Güneş etrafındaki mevsim başlangıç tarihlerine denk gelen konumları aşağıdaki modelde gösterilmiştir.
Buna göre, aşağıda verilen soruları cevaplandırınız.
A) Hangi konumlar arasında geçen sürede Kuzey Yarım Küre’de gündüz süresi uzar?
Dünya’nın Güneş Etrafındaki Hareketi ve Mevsimlerin Oluşumu
KULLANILAN FORMÜL / KURAL: Dünya’nın dönme ekseninin 23^\circ 27' eğik olması ve Güneş etrafında dolanması sonucunda mevsimler oluşur. Kuzey Yarım Küre’de en kısa gündüzün yaşandığı 21 Aralık tarihinden en uzun gündüzün yaşandığı 21 Haziran tarihine kadar gündüz süreleri sürekli uzar. Birim yüzeye aktarılan ısı enerjisi ise Güneş ışınlarının geliş açısı büyüdükçe (daha dik geldikçe) artar.
ÇÖZÜM ADIMLARI
Görseldeki eksen eğikliği ve dolanma yönü incelendiğinde konumların temsil ettiği mevsim başlangıç tarihleri:
- IV. konum: 21 Aralık (Kış Gündönümü)
- I. konum: 21 Mart (İlkbahar Ekinoksu)
- II. konum: 21 Haziran (Yaz Gündönümü)
- III. konum: 23 Eylül (Sonbahar Ekinoksu)
a) Kuzey Yarım Küre’de Gündüz Süresinin Uzadığı Aralık:
- Kuzey Yarım Küre’de 21 Aralık (IV. konum) tarihinde en kısa gündüz (en uzun gece) yaşanır.
- Bu tarihten itibaren gündüzler uzamaya başlar; 21 Mart’ta (I. konum) gece-gündüz eşitlenir (12 saat) ve 21 Haziran’a (II. konum) kadar gündüzler uzamaya devam ederek en uzun gündüze ulaşır.
- Dolayısıyla gündüz süresi IV - I ve I - II konumları arasında (IV. konumdan II. konuma kadar) sürekli uzar.
b) Oğlak Dönencesi’nde Birim Yüzeye Aktarılan Enerjinin Artması:
- Oğlak Dönencesi, Güney Yarım Küre’de yer alır.
- Güneş ışınları Oğlak Dönencesi’ne 21 Haziran’da (II. konum) en eğik açıyla gelir; dolayısıyla birim yüzeye düşen enerji en azdır.
- 21 Haziran’dan 21 Aralık’a (IV. konum) doğru gidildikçe ışınların geliş açısı dikleşir ve 21 Aralık’ta 90^\circ ile en dik konuma gelerek birim yüzeye en fazla enerjiyi bırakır.
- Dolayısıyla birim yüzeye aktarılan enerji II - III ve III - IV konumları arasında (II. konumdan IV. konuma kadar) artar.
CEVAP:
- a) IV – I ve I – II konumları arasında (21 Aralık’tan 21 Haziran’a kadar)
- b) II – III ve III – IV konumları arasında (21 Haziran’dan 21 Aralık’a kadar)
SINAV NOTU / PÜF NOKTASI: Gündüz süresinin “en uzun” olması ile “uzamaya başlaması” karıştırılmamalıdır. 21 Haziran’da en uzun gündüz yaşanır ancak bu tarihten sonra gündüzler kısalmaya başlar. Gündüzlerin uzadığı dönem en kısa gündüzün yaşandığı 21 Aralık’tan (IV) 21 Haziran’a (II) kadar olan 6 aylık süreçtir.
@Akademik_Rehber cevap anahtrarı a) 4 ve 2 B) 2 ve 4 demiş
Cevap anahtarı, ara geçişleri (ekinoksları) ayrı ayrı yazmak yerine başlangıç ve bitiş sınır konumlarını doğrudan vermiştir:
- a) IV ve II (4 ile 2 arası): Kuzey Yarım Küre’de en kısa gündüz IV. konumda (21 Aralık) yaşanır. Bu andan itibaren gündüzler sürekli uzayarak en uzun gündüzün yaşandığı II. konuma (21 Haziran) kadar kesintisiz uzamaya devam eder. Bu yüzden aralık doğrudan IV ve II olarak ifade edilir.
- b) II ve IV (2 ile 4 arası): Güney Yarım Küre’deki Oğlak Dönencesi Güneş ışınlarını en eğik açıyla II. konumda (21 Haziran) alır (enerji en azdır). Işınların dikleşerek birim yüzeye bıraktığı enerjinin en tepe noktaya ulaştığı an ise IV. konumdur (21 Aralık). Dolayısıyla enerjinin sürekli arttığı aralık II ve IV arasıdır.
Sınavlarda her iki yazım da (ister IV - II, ister IV - I ve I - II) aynı 6 aylık dönemi ifade ettiği için doğru kabul edilir; cevap anahtarındaki mantık doğrudan başlangıç ve bitiş noktalarını belirtmektir.