Dünya’nın farklı konumlarında yeryüzüne dik duran özdeş çubukların yıl içinde saat 12.00’de ölçülen gölge boyları arasındaki ilişki aşağıdaki grafikte verilmiştir.
Grafiğe göre K ve L konumlarının Dünya üzerindeki yerleri aşağıdakilerden hangisi gibi olabilir? (E: Ekvator, Y.D.: Yengeç Dönencesi, O.D.: Oğlak Dönencesi)
A) [Görsel]
B) [Görsel]
C) [Görsel]
D) [Görsel]
Güneş Işınlarının Geliş Açısı ve Gölge Boyu İlişkisi
KULLANILAN FORMÜL / KURAL: Bir noktaya Güneş ışınları ne kadar dik (90^\circ) açıyla gelirse öğle vakti oluşan gölge boyu o kadar kısa olur; ışınlar 90^\circ açıyla geldiğinde ise gölge boyu sıfır olur. 21 Haziran’da Güneş ışınları yalnızca Yengeç Dönencesi’ne, 21 Aralık’ta ise yalnızca Oğlak Dönencesi’ne dik açıyla düşer.
ÇÖZÜM ADIMLARI
Adım 1 — K Konumunun Analizi
- Grafikte kırmızı çizgi ile gösterilen K konumunda 21 Haziran tarihinde gölge boyu 0 (sıfır) değerini almıştır.
- 21 Haziran saat 12.00’de Güneş ışınlarının dik düştüğü ve gölgenin sıfır olduğu tek enlem Yengeç Dönencesi (Y.D.) üzeridir. Dolayısıyla K noktası doğrudan Yengeç Dönencesi üzerinde yer almalıdır.
Adım 2 — L Konumunun Analizi
- Grafikte mavi çizgi ile gösterilen L konumunda gölge boyu 21 Haziran’da en uzun, 21 Aralık’ta ise en kısa seviyededir. Bu durum L’nin Güney Yarım Küre’de yer aldığını gösterir.
- 21 Aralık’ta L’nin gölge boyu en kısa olmasına rağmen sıfıra inmemiştir (sıfırdan büyüktür). Bu da L noktasının dönence üzerinde olmadığını, Oğlak Dönencesi’nin güneyinde yer aldığını kanıtlar.
Adım 3 — Seçeneklerin Değerlendirilmesi
- A) K noktası Yengeç Dönencesi ile Ekvator arasında gösterilmiştir (21 Haziran’da gölgesi sıfır olamaz).
- B) K noktası tam Yengeç Dönencesi (Y.D.) üzerindedir; L noktası ise Güney Yarım Küre’de Oğlak Dönencesi’nin güneyinde konumlandırılmıştır. Grafikle birebir örtüşür.
- C) K noktası Yengeç Dönencesi’nin kuzeyinde (Avrupa/Türkiye civarı) verilmiştir.
- D) L noktası Kuzey Yarım Küre’de gösterilmiştir.
CEVAP: B) K Yengeç Dönencesi üzerinde, L Oğlak Dönencesi’nin güneyindedir.
SINAV NOTU / PÜF NOKTASI: Bir çubuğun gölgesi yıl içinde hiçbir zaman sıfır olmuyorsa o nokta kesinlikle dönencelerin dışındadır (dönenceler ile kutuplar arasındadır). Gölge boyunun sıfır olduğu tarihe bakarak noktanın hangi dönence üzerinde olduğu doğrudan tespit edilir.