Dünyanın birçok yerinde görülen heyelanlar; zeminin suya doyması, arazi eğiminin fazla olması, tabakaların eğime paralel uzanması gibi faktörlerden kaynaklanarak büyük can ve mal kayıplarına yol açmaktadır.
Buna göre haritada numaralandırılarak gösterilen alanların hangilerinde heyelana bağlı can ve mal kaybının oluşma ihtimali daha fazladır?
A) I ve II
B) I ve IV
C) II ve III
D) II ve IV
E) III ve IV
Dünyada Heyelan Riski ve Dağılışı
ÇÖZÜM ADIMLARI & SEÇENEK ANALİZİ:
Heyelan oluşumunu tetikleyen en temel unsurlar; yüksek eğim (engebeli arazi), aşırı yağış (toprağın suya doyması), killi toprak yapısı ve tabakaların eğim doğrultusunda uzanmasıdır. Can ve mal kaybının fazla olması ise bu doğal koşullara ek olarak nüfus yoğunluğuyla doğrudan ilişkilidir.
Haritada işaretli noktaları bu kriterlere göre inceleyelim:
- I Numaralı Alan (And Dağları Kuşağı - Güney Amerika): Pasifik Ateş Çemberi üzerinde yer alan genç ve dik dağ sıraları bulunur. Yüksek eğim ve dağlık alanlara düşen orografik yağışlar nedeniyle heyelan olaylarının ve riskinin oldukça yüksek olduğu bir bölgedir.
- II Numaralı Alan (Kuzey Afrika / Sahra Çölü): Kurak ve çöl ikliminin hâkim olduğu, yağış miktarının son derece yetersiz olduğu bir alandır. Zeminin suya doyması gerçekleşmediği için heyelan riski yok denecek kadar azdır.
- III Numaralı Alan (Orta / Kuzey Asya - Sibirya/Moğolistan Sınırı): İklim genel olarak kurak-soğuktur ve yağış miktarı düşüktür. Ayrıca nüfus yoğunluğu çok az olduğundan büyük can ve mal kaybı ihtimali düşüktür.
- IV Numaralı Alan (Himalayalar / Muson Asyası): Dünyada heyelan kaynaklı can ve mal kaybının en fazla yaşandığı sahadır. Yaz aylarında etkili olan şiddetli Muson yağmurları, dik ve engebeli yamaçlar (Himalaya kuşağı) ile yoğun nüfus bir araya geldiğinde çok sık ve yıkıcı heyelanlar meydana gelir.
Sonuç ve Doğrulama:
Heyelan oluşumu için gerekli olan dik yamaç ve bol yağış koşulları ile can/mal kaybını artıran nüfus unsurları birlikte değerlendirildiğinde I ve IV numaralı bölgelerde risk en fazladır.
━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━
CEVAP: B — I ve IV
━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━
TEMEL KAVRAMLAR:
- Heyelan (Kütle Hareketi): Eğimli yamaçlardaki toprak ve kaya kütlelerinin yer çekimi, aşırı suya doyma ve tabaka yapısı etkisiyle yamaç boyunca aşağıya doğru hızla kayması olayıdır.
SIK YAPILAN HATALAR:
Hatalı Yaklaşım: Bitki örtüsünün ve ağaçların heyelanı tamamen engellediğini düşünmek (Ağaçlandırma yüzeysel erozyonu önler; ancak derin kütle kayması olan heyelanı tek başına engelleyemez, hatta aşırı su çeken kütleleri ağırlaştırabilir).- Doğru Yaklaşım: Heyelanın birincil şartının eğim ve zeminin suya doyması (şiddetli/sürekli yağışlar) olduğunu unutmamak.
Türkiye’de heyelan olaylarının en çok hangi bölgede ve hangi mevsimde görüldüğünü incelemek ister misin?