Dünya’dan 300 milyon ışık yılı uzaklıkta, Başak takımyıldızı yönünde yer alan bir galakside meydana gelen ani bir patlama, astronomlar tarafından fark edilmiştir. Kaliforniya’nın yüksek Palomar Dağı’nda bulunan rasathanede yapılan ölçümler sonucunda astronomlar burada bir kara delik oluştuğunu düşünmüştür. Büyük kütleli bir yıldızın geçirdiği süpernova patlamasının kara delikle sonuçlanacağını öngörerek gözlemlenen patlamaların bundan kaynaklandığını düşünmektedirler.
Bu metinden yola çıkılarak aşağıdakilerden hangisi söylenemez?
A) Gözlem yapılan rasathanenin yüksek bir dağda bulunması, ışık kirliliğini azaltarak daha net görüntüler elde edilmesini sağlamıştır.
B) Oluşan kara delik kütlesi Güneş’ten küçük olan bir yıldızın ömrünü tamamlamasıyla gerçekleşmiştir.
C) Patlamanın Dünya’ya olan uzaklığı, kilometreyle ifade edilemeyecek kadar büyük olduğundan ışık yılı birimi ile ifade edilmiştir.
D) Teleskoplar aracılığıyla uzay boşluğundaki farklı patlamalar gözlemlenebilir.
Yıldızların Yaşam Döngüsü ve Kara Delik Oluşumu
KULLANILAN FORMÜL / KURAL: Yıldızların yaşam döngüsü başlangıçtaki kütlelerine bağlıdır; başlangıç kütlesi Güneş’in kütlesinden çok daha büyük olan büyük kütleli yıldızlar süpernova patlaması geçirerek nötron yıldızına ya da kara deliğe dönüşür. Kütlesi Güneş büyüklüğünde veya daha küçük olan yıldızlar ise beyaz cüce olarak ömrünü tamamlar.
ÇÖZÜM VE SEÇENEK ANALİZİ
- A) Rasathanelerin şehir ışıklarından uzak yüksek dağlara kurulması, atmosferik olumsuzlukları ve ışık kirliliğini en aza indirerek net gözlem yapılmasını sağlar; bu bilgi doğrudur.
- B) Metinde açıkça patlamanın “büyük kütleli bir yıldızın” süpernova geçirmesiyle oluştuğu belirtilmiştir. Kütlesi Güneş’ten küçük olan yıldızlar kara delik oluşturamaz (beyaz cüceye dönüşür); bu ifade hem metne hem de bilimsel gerçeğe aykırıdır ve söylenemez.
- C) Gök cisimleri arasındaki mesafeler devasa boyutlarda olduğu için astronomide kilometre yerine ışık yılı birimi tercih edilir; metindeki “300 milyon ışık yılı” ifadesi bunu doğrular.
- D) Rasathanelerdeki optik ve radyo teleskoplar sayesinde uzaydaki süpernova patlamaları gibi anlık gök olayları tespit edilebilir; bu ifade doğrudur.
CEVAP: B — Oluşan kara delik kütlesi Güneş’ten küçük olan bir yıldızın ömrünü tamamlamasıyla gerçekleşmiştir.
SINAV NOTU / PÜF NOKTASI: LGS ve ortaokul fen bilimleri sorularında kara delik ve nötron yıldızı oluşumu daima büyük kütleli yıldızlarla; beyaz cüce ve gezegenimsi bulutsu oluşumu ise küçük kütleli yıldızlarla eşleştirilir. Bu ayrım doğrudan çeldirici olarak kullanılır.