Dünya edebiyatları çıkış noktasında birbirine benzer,
hepsi de ilk örneklerini destan türünde vermiştir. Bir
milletin ortak dünya görüşü ve beklentileri destanlarına
yansır. Destanlarda genellikle idealleştirilmiş
kahramanların çeşitli güçlere karşı mücadeleleri
önemli yer tutar. Oğuz Kağan, Türk destanları içinde
yiğitlikleriyle öne çıkan bir destan kahramanıdır.
Bugün, elimizde Oğuz Kağan Destanı’nın farklı
varyantları bulunmaktadır.
Bu parçada numaralanmış sözcüklerin hangisi
üçüncü çoğul kişi iyelik eki" almıştır?
A) I
B) II
C) III
D) IV
E) V
Parçada Numaralanmış Sözcüklerin İyelik Eki Bakımından İncelenmesi
ÇÖZÜM ADIMLARI:
Adım 1 — I. Sözcüğü İnceleme (“edebiyatları”)
- Tamlayan İlişkisi: “Dünya edebiyatları” tamlamasında tamlayan olan “Dünya” sözcüğü tekildir.
- Ek Analizi: edebiyat + lar + ı \rightarrow Buradaki “-lar” çokluk (çoğul) eki, “-ı” ise 3. tekil kişi iyelik ekidir. Dolayısıyla 3. çoğul kişi iyelik eki almamıştır.
Adım 2 — II. Sözcüğü İnceleme (“beklentileri”)
- Tamlayan İlişkisi: “Bir milletin ortak dünya görüşü ve beklentileri” ifadesinde tamlayan “Bir milletin” sözüdür ve tekildir.
- Ek Analizi: beklenti + ler + i \rightarrow Buradaki “-ler” çokluk eki, “-i” ise 3. tekil kişi iyelik ekidir.
Adım 3 — III. Sözcüğü İnceleme (“mücadeleleri”)
- Tamlayan İlişkisi: “…idealleştirilmiş kahramanların çeşitli güçlere karşı mücadeleleri…” tamlamasında tamlayan olan “kahramanların” sözcüğü çoğuldur (onlar/3. çoğul şahıs).
- Ek Analizi: mücadele + leri \rightarrow Sahip olan unsur çoğul olduğu için buradaki “-leri” eki doğrudan 3. çoğul kişi iyelik ekidir.
Adım 4 — IV. Sözcüğü İnceleme (“destanları”)
- Tamlayan İlişkisi: “Türk destanları” belirtisiz isim tamlamasında tamlayan olan “Türk” sözcüğü tekildir.
- Ek Analizi: destan + lar + ı \rightarrow Buradaki “-lar” çokluk eki, “-ı” ise 3. tekil kişi iyelik ekidir.
Adım 5 — V. Sözcüğü İnceleme (“varyantları”)
- Tamlayan İlişkisi: “Oğuz Kağan Destanı’nın farklı varyantları” tamlamasında tamlayan olan “Oğuz Kağan Destanı’nın” ifadesi tekildir.
- Ek Analizi: varyant + lar + ı \rightarrow Buradaki “-lar” çokluk eki, “-ı” ise 3. tekil kişi iyelik ekidir.
Adım 6 — Seçenek Karşılaştırması
A. I (edebiyatları) — Tamlayan tekil olduğu için “-ı” 3. tekil kişi iyelik ekidir.
B. II (beklentileri) — Tamlayan tekil olduğu için “-i” 3. tekil kişi iyelik ekidir.
C. III (mücadeleleri) — Tamlayan çoğul (“kahramanların”) olduğu için “-leri” 3. çoğul kişi iyelik ekidir.
D. IV (destanları) — Tamlayan tekil olduğu için “-ı” 3. tekil kişi iyelik ekidir.
E. V (varyantları) — Tamlayan tekil olduğu için “-ı” 3. tekil kişi iyelik ekidir.
Adım 7 — Son Doğrulama
Bir sözcüğün “-ları / -leri” ekini 3. çoğul iyelik eki olarak alabilmesi için tamlayanın da çoğul kişi/varlık (onlar) olması gerekir. Parçada yalnızca “kahramanların mücadeleleri” tamlamasında tamlayan çoğul olduğundan, doğru cevap III numaralı sözcüktür.
━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━
CEVAP: C) III
━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━
İyelik ekleri ile çokluk eklerinin tamlamalarda nasıl ayırt edildiğine dair pratik bir kural tablosu oluşturmamı ister misin?