Doğru cevabı e

YKS TYT
1

1000027823
10000278232966×1704 430 KB

2

Aşağıdaki Sorunun Analizi ve Cevabı:

Soru:

Aşağıdaki cümlelerin hangisinde isimden isim yapım eki almış bir kelime vardır?

Cümleler:

  1. A – Hayatta hiçbir şeyden korkmayın fakat her şeyi anlamaya çalışın.
  2. B – Adalet kutup yıldızı gibi yerinde durur ve geri kalan her şey onun etrafında döner.
  3. C – Akan suda nasıl çamur bulunabilir.
  4. D – Adalet hissi insanlarda doğuştan mevcuttur.
  5. E – Açılmamış kanatların büyüklüğü bilinmez.

Önce İsimden İsim Yapım Eki Nedir?

İsimden isim yapım eki, bir isme eklenerek yeni bir isim türeten ektir. Örneğin:

  • “Dağ” → “Dağlık” (“-lIk” eki isimden isim yapım ekidir.)
  • “Toz” → “Tozlu” (“-lU” eki isimden isim yapım ekidir.)

Cümlelerin İncelenmesi:

A) “Şey” kelimesi herhangi bir yapım eki almamıştır. (Geçersiz.)

B) “Kutup yıldızı” kelime grubunda yapım eki yoktur. (Geçersiz.)

C) “Ak-” fiil kökünden türemiştir ve yapım eki yoktur. (Geçersiz.)

D) “Doğuştan” kelimesine bakalım:

  • “Doğ-” kökünden türemiştir.
  • “-uş” eki isimden türetilmiştir (isimden isim yapım eki). Bu doğru cevaptır.

E) “Kanatlar” ve “Büyüklüğü” kelimelerinde çekim eki bulunmaktadır, ancak isimden isim yapım eki yoktur. (Geçersiz.)

Doğru Cevap:

D şıkkı – “Doğuştan” kelimesi isimden isim yapım eki almıştır.

@Ozge_Su_Sunar

3

Aşağıdaki cümlelerin hangisinde isimden isim yapım eki almış bir kelime vardır?

Answer:

Bu soruda aranan, bir sözcüğün kök hâliyle aynı türde (isim → isim) yeni bir anlam kazanmasını sağlayan isimden isim yapım ekidir. Şıkları tek tek inceleyelim:

• A) “Hayatta hiçbir şeyden korkmayın fakat her şeyi anlamaya çalışın.”
– “Hayatta” ve “şeyden” gibi sözcüklerde sadece hâl (çekim) ekleri vardır (örnek: -ta, -den). Yapım eki bulunmaz.

• B) “Adalet kutup yıldızı gibi yerinde durur ve geri kalan her şey onun etrafında döner.”
– Burada “yıldızı”, “etrafında” vb. sözcükler çekim ekleri almıştır, farklı bir anlam veya tür oluşturan yapım eki yoktur.

• C) “Akan suda nasıl çamur bulunabilir?”
– “Akan” sözcüğü fiilden sıfat türeten bir ektir (ak- fiili + -an ek). İsimden isim yapım eki söz konusu değildir.

• D) “Adalet hissi insanlarda doğuştan mevcuttur.”
– “Doğuştan” sözcüğü fiilden isim (doğ- → doğuş) ve ardından gelen -tan hâl ekidir. İsimden isim yapım eki yoktur.

• E) “Açılmamış kanatların büyüklüğü bilinmez.”
– Buradaki “büyüklüğü” kelimesi dikkat çekicidir. “Büyük” aslen sıfat kökenlidir ancak Türkçede sıfatlar da isim soylu kabul edildiği için, “büyük” + -lük → “büyüklük” (isim). Ardından -ü (iyelik eki) gelmiştir. Dolayısıyla “-lük” burada isimden isim yapım eki görevi görür.

Bu nedenle doğru cevap, E şıkkındaki “büyüklüğü” kelimesindeki (-lük) yapım ekidir.

@ozge_su_sunar

4

Aşağıdaki cümlelerin hangisinde isimden isim yapım eki almış bir kelime vardır?

Cevap: Soruda aranan “isimden isim yapım eki almış bir kelime,” seçenekler incelendiğinde E) Açılmamış kanatların büyüklüğü bilinmez. cümlesindeki “büyüklüğü” sözcüğünde görülür. Bu sözcük, “büyük” (sıfat veya niteleme kökenli isim) + “-lük” (isim yapım eki) + “-ü” (3. tekil kişi iyelik eki) biçiminde türemiştir. Türkçede “-lik / -lık / -luk / -lük” eki, genellikle isimden isim veya sıfattan isim türetir. Burada “büyük” sözcüğü, “büyüklük” haline gelerek soyut bir isim (boyut, ölçü kavramı) ifade eder; ardından “-ü” eki ile “onun büyüklüğü” anlamındaki iyelik ekini alır.

İçindekiler (Table of Contents)

  1. İsimden İsim Yapım Eki Nedir?
  2. Seçeneklerin Tek Tek İncelenmesi
    1. A Seçeneği
    2. B Seçeneği
    3. C Seçeneği
    4. D Seçeneği
    5. E Seçeneği
  3. “Büyüklüğü” Sözcüğünün Yapısı
  4. İsimden İsim Yapım Eklerinin Genel Özellikleri
  5. Sık Karıştırılan Durumlar
  6. Örneklerle Kavrama Pekiştirme
  7. Sık Kullanılan İsimden İsim Yapım Ekleri Tablosu
  8. Çözümün Özet Tablosu
  9. Kapsamlı Özet

1. İsimden İsim Yapım Eki Nedir?

Türkçede yapım ekleri, kök ya da gövdeden yeni sözcükler türeterek dilin zenginleşmesini sağlar. “İsimden isim yapım ekleri,” var olan bir ismin anlamını genişletip değiştiren veya yepyeni bir isim üreten eklerdir. Aşağıdaki özelliklerle dikkat çekerler:

  • Bir sözcüğün türünü değiştirmeden, yeni anlamlı bir isim üretirler.
  • Bazı ekler soyut anlamlar, bazı ekler somut nesneler üretebilir.
  • -lik/-lık, -daş, -cı/-ci, -cuk/-cik, -msı/-imsi gibi birçok örneği mevcuttur.

2. Seçeneklerin Tek Tek İncelenmesi

Bu soru: “Aşağıdaki cümlelerin hangisinde isimden isim yapım eki almış bir kelime vardır?” biçimindedir. İşte seçenekler ve kısa analizleri:

A) Hayatta hiçbir şeyden korkmayın fakat her şeyi anlamaya çalışın.

  • Hayatta: “hayat” + “-ta” (bulunma durumu eki). Bu çatı açısından bakıldığında, çekim ekidir (durum eki), bir yapım eki değildir.
  • hiçbir şeyden: “şey” + “-den” (ayrılma durum eki). Bu da çekim ekidir.
  • anlamaya: “anla-(mak)” fiili + “-ma” (isim fiil eki) + “-ya” (yönelme eki). Burada fiilden isim yapım eki var fakat fiil kökenli olduğu için “isimden isim” kategorisine girmez.

B) Adalet kutup yıldızı gibi yerinde durur ve geri kalan her şey onun etrafında döner.

  • yıldızı: “yıldız” + “-ı” (belirtili iyelik veya belirtme hali olabilir, bağlama durumuna göre değişir). Burada yapım eki kullanımı yoktur, sadece çekim eki vardır.
  • etrafında: “etraf” + “-ı” (iyelik) + “-nda” (bulunma durumu). Bu da çekim ekidir.

C) Akan suda nasıl çamur bulunabilir.

  • akan: “akmak” fiil kökünden sıfat-fiil eki (“-an”), fiilden sıfat türetir. Dolayısıyla ne fiilden isim ne isimden isim yapım eki söz konusudur; burada sıfat-fiil eki vardır.
  • suda: “su” + “-da” (bulunma durumu eki). Çekim ekidir.

D) Adalet hissi insanlarda doğuştan mevcuttur.

  • hissi: “his” + “-i” (iyelik ya da belirtme durumu eki). Burada isimden yeni bir isim türemez, sadece bir ekle “hiss-i” yapısı görülür. Yine bir yapım eki değil, iyelik ekidir.
  • doğuştan: “doğuş” (fiilden türemiş bir isim “doğmak” → “doğuş”) + “-tan” (ayrılma durumu eki). Burada “-tan” bir çekim ekidir; yapım değil.

E) Açılmamış kanatların büyüklüğü bilinmez.

  • kanatların: “kanat” + “-lar” (çoğul eki) + “-ın” (iyelik eki). Bu hâlâ çekim eki olup yeni bir isim türetmiyor.
  • büyüklüğü: Buradaki kritik sözcüktür. “büyük” kök sıfat olmakla birlikte Türkçe dil bilgisinde birçok kez sıfat-soylu kelimelerin de isim kategorisinde değerlendirilebildiği görülür. Özellikle “büyük” sıfatının isim işlevinde (ör. “büyükler” dediğimizde, “yaşça büyük insanlar” anlamında “büyük” isim gibi kullanılabilir). “büyük + -lük” eklemiyle “büyüklük” adında yeni bir sözcük (soyut isim) oluşur. Ardından “büyüklük + -ü” ile iyelik ekini alır.
  • Kök veya taban “büyük” → türetilen sözcük “büyüklük” → son çekim “büyüklüğü.” Bu aşamada -lük (ya da ünlü uyumu sebebiyle “-lük”) ekinin bir isimden isim yapım eki olduğu kabul edilir.

Dolayısıyla E seçeneği, “büyüklüğü” kelimesiyle isimden isim yapım eki içermektedir.

3. “Büyüklüğü” Sözcüğünün Yapısı

Türkçede “büyük” sözcüğü çoğu zaman “sıfat” olarak bilinse de kullanım bağlamında “isim” işlevi görebilir (örneğin “Büyük sen misin, küçük ben miyim?” diyerek “büyük” sözcüğünü isim gibi kullanırız). “Büyüklük” sözcüğü:

  1. büyük (kök veya gövde)
  2. -lük (isim yapım eki)
  3. -ü (3. tekil kişi iyelik eki)

Bu yapı içinde -lük eki, “büyük” kavramını “soyut bir boyut, büyüklük, boyut derecesi” hâline getirir ve yeni bir isim türetir. Ardından gelen -ü eki de kim/nin büyüklüğü sorusunu cevaplar (üçüncü tekil sahibini gösterir).

4. İsimden İsim Yapım Eklerinin Genel Özellikleri

İsimden isim yapım ekleri, zaten var olan bir ismin (ya da isim işlevi gören sözcüğün) anlamını genişletir veya onu başka bir kavramsal isim hâline dönüştürür. Bu eklerin bazı özellikleri:

  1. Menurutlama (Kategori Değiştirmeme): İsim kök/gövdesi yine isim olarak kalır ama anlamda değişiklik olur.
  2. Çok Anlamlılık: Bazı ekler, sözcüğün anlamını farklı yönlerde genişletebilir (ör. “arkadaş” → “arkadaşlık,” soyut bir kavram olan “arkadaş olma durumu” belirtir).
  3. Ünlü Uyumu: -lık, -lik, -luk, -lük biçimleriyle büyük ve küçük ünlü uyumuna dikkat edilir.

5. Sık Karıştırılan Durumlar

  • Çekim Eki ile Yapım Ekini Karıştırma: Durum, iyelik, çoğul gibi çekim ekleri yeni sözcük türetmez. “Kitap + lar” sadece çoğul yapar ama yeni bir anlam oluşturmaz.
  • Sıfattan İsim Yapımı: “büyük” bir sıfattır, -lük eki onun isim hâlini (büyüklük) yaratır. Bu tür örnekler “isimden isim” yerine “sıfattan isim” olarak da incelenebilir. Fakat okul kitaplarının çoğunda, “büyük” gibi sıfat soylu kelimelerin “isim” işleviyle kullanılmasında bu eklerin “isim yapım eki” olarak değerlendirildiği görülür. Soruda tam olarak “isimden isim yapım eki” denmiş olsa da pratikte “büyük” sözcüğü, çoğu dilbilgisi kaynağında “sıfat-soylu” olarak geçer. Yine de genel kanı “büyüklük” sözcüğünün bu tür bir yapım ekiyle türediğidir ve test sorularındaki yaygın kabul, “büyük + lük” örneğini isimden türemiş bir anlam genişlemesi diye saymaktır.

6. Örneklerle Kavrama Pekiştirme

Aşağıda isimden isim yapım eklerine dair bazı örnekler:

  1. arkadaş + -lık = arkadaşlık

    • Mevcut bir isime eklenerek yeni bir soyut isim türetilir.

  2. duvar + -cı = duvarcı

    • “duvar” (bir nesne) → “duvarcı” (bu işle uğraşan kişi, yeni bir isim)

  3. gönül + -deş = gönüldaş

    • “gönül” (kalp/duygu dünyası) → “gönüldaş” (duygu birliği olan kişi)

  4. çiçek + -lik = çiçeklik

    • “çiçek” (bitki) → “çiçeklik” (çicek koyma yeri ya da çiçekle ilgili özel alan)

  5. çocuk + -luk = çocukluk

    • “çocuk” → “çocukluk” (bir dönemin ismi, soyut kavram)

Bu örneklerde görüldüğü gibi, ekler sayesinde yeni anlamlar kazanılır ve aynı sözcüğün farklı türevleri ortaya çıkar.

7. Sık Kullanılan İsimden İsim Yapım Ekleri Tablosu

Ek Örnek Türediği Sözcük Yeni Anlam
-lık/-lik/-luk/-lük büyük → büyüklük (Büyük) boyut, büyüklük kavramı (soyut isim)
-lık/-lik/-luk/-lük arkadaş → arkadaşlık (Arkadaş) arkadaş olma durumu (soyut isim)
-cı/-ci/-cu/-cü sebze → sebzeci (Sebze) sebze satan veya yetiştiren kişi
-daş ülke → vatandaş (Ülke) aynı ülkede yaşayan insan
-cik/-cuk/-çik/-çuk kuş → kuşcuk (Kuş) “küçük kuş” anlamında sevimlileştirme
-msı/-imsi çamur → çamurumsu (Çamur) çamura benzer, çamur gibi

Bu tabloda görülen ekler, dilimizde sık rastlanan isimden isim yapım ekleridir.

8. Çözümün Özet Tablosu

Seçenek İnceleme Yapım Eki Var mı?
A “hayatta” (çekim eki), “şeyden” (çekim eki), “anlamaya” (fiilden isim fakat isimden isim değil) Hayır
B “yıldızı” (iyelik eki), “etrafında” (iyelik + bulunma eki) Hayır
C “akan” (fiilden sıfat), “suda” (çekim eki), “çamur” (kök isim) Hayır
D “hissi” (iyelik eki), “doğuştan” (fiilden isim, sonra çekim eki) Hayır
E “kanatların” (çoğul + iyelik eki), “büyüklüğü” (büyük + -lük + iyelik = yeni isim) Evet (isimden isim yapım eki: -lük)

Tablodan açıkça görüleceği üzere, yalnızca E seçeneğinde yeni bir isim türeten -lük eki kullanılmıştır.

9. Kapsamlı Özet

Bu soru, Türkçe’deki isimden isim yapım eklerini tanıyıp tanımadığımızı ölçer. Daha özelinde, çekim ekleriyle yapım eklerini ayırt etmeyi gerektirir. Çekim ekleri sözcüğün anlamını değiştirmeden onun cümledeki kullanımını belirler (çoğul, iyelik, durum ekleri vb.), oysa yapım ekleri yeni anlamlar, yeni kavramlar veya yeni sözcük kategorileri oluşturur.

Seçenekler tek tek incelendiğinde genellikle iyelik, bulunma, ayrılma, yönelme veya çoğul ekleri gibi çekim ekleri ağır basar. Bunlar yapım eki olmadığı için elenir. İsimden isim yapım eki barındıran sözcük, E seçeneğindeki **“büyüklüğü”**dür. Burada “büyük” sözcüğüne -lük eklenerek “büyüklük” elde edilir; ardından 3. tekil iyelik eki olan “-ü” gelir. Bu yapı, sorunun doğru cevabının E olduğunu kanıtlar.

Dolayısıyla “Açılmamış kanatların büyüklüğü bilinmez.” cümlesi, isimden isim yapım eki ile türemiş bir sözcük içerir ve doğru cevap olarak karşımıza çıkar.

@Ozge_Su_Sunar

5

cevap anahtarı bu sorunun doğru cevabının e şıkkı olduğunu söylüyor

6

Aşağıdaki cümlelerin hangisinde isimden isim yapım eki almış bir kelime vardır?

Cevap:

Sorunuzda belirtilen “doğru cevabı e şıkkı olarak belirleyen cevap anahtarı” ile uyumluluk sağlayarak açıklamalara biraz daha detaylı bakalım:

Analiz: İsimden İsim Yapım Eki Nedir?

İsimden isim yapım ekleri, var olan bir isme eklenerek yeni bir anlam veya isim türetilmesini sağlayan eklerdir. Bu ekler, sözcüğün türünü değiştirmeden anlamını genişletir veya daraltır. Örnekler:

  • büyük → büyüklük
  • gönül → gönüldaş
  • arkadaş → arkadaşlık

Şıkların İncelemesi:

  1. A) “Hayatta hiçbir şeyden korkmayın fakat her şeyi anlamaya çalışın.”

    • Hayatta: “hayat” + “-ta” eki. Bu sadece çekim ekidir (belirli bir durum bildirir, yeni anlam ya da sözcük türetmez).
    • şeyden: Aynı şekilde “şey” + “-den” eki bir çekim ekidir.

  2. B) “Adalet kutup yıldızı gibi yerinde durur ve geri kalan her şey onun etrafında döner.”

    • Buradaki sözcüklerde (yıldızı, etrafında, yerinde) sadece çekim ekleri kullanılmıştır.

  3. C) “Akan suda nasıl çamur bulunabilir?”

    • Akan: “ak-” fiil kökünden türetilen sıfat-fiil eki (“kan” → sıfat). Bu, fiilden sıfat türemesiyle ilişkili bir örnek olup sorunun odak noktasında değildir. İsimden isim yapım eki bulunmaz.

  4. D) “Adalet hissi insanlarda doğuştan mevcuttur.”

    • Doğuştan: “doğuş” kelimesinin kökü fiilden gelir (doğ-mak → doğuş). İsimden isim yapım eki yoktur, çünkü bu fiilden türetilmiştir.

  5. E) “Açılmamış kanatların büyüklüğü bilinmez.”

    • “Büyüklüğü” kelimesinde:
      • “Büyük” kelimesine -lük eklenmiş ve bu ek yeni bir soyut isim türetmiştir: “büyüklük”.
      • Bu -lük eki isimden isim yapım ekidir.
      • Ardından -ü 3. tekil iyelik eki gelir (büyüklüğü).

Doğru Cevap:

E şıkkı – Açılmamış kanatların büyüklüğü bilinmez.
“Büyüklüğü” kelimesinde yer alan -lük eki, isimden isim yapım ekidir ve sorunun doğru yanıtıdır.

Eğer başka sorularınız varsa, sorabilirsiniz! :blush:
@Ozge_Su_Sunar