Derece Tayfa Tanzimat Edebiyatı Birinci ve Ikinci Dönem Özellikleri Anlaşılması Zor Kısımların Sade Anlatımı
Tanzimat Edebiyatı 1. ve 2. Dönem Özellikleri ve Zor Kısımların Sade Anlatımı
Önemli Çıkarımlar
- Tanzimat 1. Dönem, toplumu bilinçlendirmeyi hedefleyen sanat toplum içindir anlayışına dayanırken; 2. Dönem siyasi koşulların etkisiyle sanat sanat içindir ilkesine yönelmiştir.
- Şiirde biçim bakımından Divan edebiyatı gelenekleri korunmuş, ancak içerikte hürriyet, adalet, doğa ve ölüm gibi yeni temalar işlenmiştir.
- Göz için kafiye ile kulak için kafiye tartışması (Muallim Naci - Recaizade Mahmut Ekrem), ikinci dönemin estetik yönelimini ve Servet-i Fünûn edebiyatının doğuşunu tetikleyen ana unsurdur.
Tanzimat Edebiyatı, 1860 yılında Şinasi ve Agâh Efendi’nin Tercüman-ı Ahvâl gazetesini çıkarmasıyla başlayan ve Türk edebiyatını Batılılaşma ekseninde yeniden şekillendiren dönemdir. YKS AYT Edebiyat sorularında öne çıkan bu süreç; toplumsal sorumluluk üstlenen birinci dönem ile estetik ve bireysel derinliğe odaklanan ikinci dönem arasındaki belirgin zihniyet farklarıyla ayrışır.
İçindekiler
- Tanzimat 1. Dönem Zihniyeti ve Temel Taşları
- Tanzimat 2. Dönem Zihniyeti ve Değişen Sanat Anlayışı
- Derece Tayfa İçin Anlaşılması Zor Kısımlar ve Çeldiriciler
- 1. ve 2. Dönem Karşılaştırma Tablosu
- Özet Tablosu
- Sıkça Sorulan Sorular
Tanzimat 1. Dönem Zihniyeti ve Temel Taşları
Tanzimat 1. Dönem sanatçıları (Şinasi, Namık Kemal, Ziya Paşa), edebiyatı halkı eğitme ve aydınlatma aracı olarak görmüştür. Gazete, bu dönemde düşüncelerin geniş kitlelere ulaştırılmasında en etkili yayın organıdır.
Şiirde içerik devrimi yapılmış; hak, hukuk, adalet, vatan ve hürriyet gibi kavramlar ilk kez edebiyata girmiştir. Roman ve tiyatroda Batılı anlamda ilk örnekler verilirken, Fransız ihtilali etkisiyle Romantizm ve Klasisizm akımları benimsenmiştir.
İpucu: Şinasi (Klasisizm) dışındaki 1. Dönem Tanzimat şair ve yazarlarının büyük çoğunluğu Romantizm akımından etkilenmiştir.
Tanzimat 2. Dönem Zihniyeti ve Değişen Sanat Anlayışı
1876 sonrası siyasi baskılar ve meclisin kapatılması, edebiyatçıları içe kapanık ve bireysel temalara yöneltmiştir. Recaizade Mahmut Ekrem, Abdülhak Hâmit Tarhan, Samipaşazade Sezai, Muallim Naci ve Nabizade Nâzım bu dönemin önde gelen isimleridir.
Bu dönemde sanat sanat içindir anlayışı hakimdir. Şiirin konusu genişletilmiş, “güzel olan her şey şiirin konusu olabilir” görüşü benimsenmiştir. Roman ve hikâyede ise Realizm ve Naturalizm akımları baskın hale gelmiştir.
Uyarı: 2. Dönem sanatçıları dilde sadeleşme idealinden tamamen vazgeçmiş, Divan edebiyatından bile daha ağır ve süslü bir dil kullanmışlardır.
Derece Tayfa İçin Anlaşılması Zor Kısımlar ve Çeldiriciler
1. “Biçim Eski, İçerik Yeni” İkilemi
Tanzimat şiirinde yapılan yenilik sadece içerik (muhteva) düzeyindedir. Namık Kemal’in Hürriyet Kasidesi adını taşıyan eserinde biçim tamamen eski (Divan edebiyatı kaside biçimi, aruz ölçüsü, beyit esası), işlenen konu ise tamamen yenidir (hürriyet).
2. Göz İçin Kafiye - Kulak İçin Kafiye Tartışması
- Göz İçin Kafiye (Eski Anlayış): Kafiyeyi oluşturan harflerin Arap alfabesindeki yazılışlarının birebir aynı olması gerektiğini savunur. Temsilcisi Muallim Naci’dir.
- Kulak İçin Kafiye (Yeni Anlayış): Harflerin yazılışı farklı olsa bile çıkardıkları seslerin aynı olmasını yeterli görür. Temsilcisi Recaizade Mahmut Ekrem’dir. (Abes - Muktebes kelimelerindeki ‘s’ sesleri tartışmanın simgesidir).
3. Tiyatronun İşlevi ve Sahnelenme Durumu
- 1. Dönem Tiyatrosu: Halkı eğitmek için sahnelenmek amacıyla yazılmıştır. İlk sahnelenen tiyatro Namık Kemal’in Vatan yahut Silistre eseridir.
- 2. Dönem Tiyatrosu: Siyasi yasaklar nedeniyle okunmak için yazılmıştır. Abdülhak Hâmit Tarhan’ın oyunları (Eşber, Finten) sahne tekniğine uygun değildir.
1. ve 2. Dönem Karşılaştırma Tablosu
| İncelenen Öğe | Tanzimat 1. Dönem | Tanzimat 2. Dönem |
|---|---|---|
| Temel Anlayış | Sanat toplum içindir | Sanat sanat içindir |
| Baskın Akımlar | Romantizm, Klasisizm | Realizm, Naturalizm, Romantizm (Şiirde) |
| Dil ve Üslup | Sadeleşme hedeflendi (Başarısız olundu) | Ağır ve süslü dil tercih edildi |
| Tiyatro Anlayışı | Sahnelenmek için (Toplumsal) | Okunmak için (Bireysel / Teknik gelişkin) |
| Kafiye Anlayışı | Göz için kafiye | Kulak için kafiye (Ekrem etkisiyle) |
| Önemli İsimler | Şinasi, Namık Kemal, Ziya Paşa | R. M. Ekrem, A. Hâmit Tarhan, Muallim Naci |
Özet Tablosu
| Kavram / Olay | Edebi Karşılığı ve Önemi |
|---|---|
| Tercüman-ı Ahvâl (1860) | Tanzimat Edebiyatı’nı resmen başlatan ilk özel gazete |
| Şair Evlenmesi | Şinasi tarafından yazılan ilk Türkçe tiyatro eseri |
| Taşşuk-ı Talat ve Fitnat | Şemseddin Sami tarafından yazılan ilk yerli roman |
| Araba Sevdası | Recaizade Mahmut Ekrem tarafından yazılan ilk realist roman |
| Karabibik | Nabizade Nâzım tarafından yazılan ilk köy romanı |
Sıkça Sorulan Sorular
1. Tanzimat 1. Dönem sanatçıları dilde sadeleşmeyi neden başaramamıştır?
Sanatçılar çocukluktan itibaren Divan edebiyatı geleneği ve Doğu dilleri (Arapça-Farsça) eğitimiyle yetiştiği için alışkanlıklarını tamamen bırakamamış, ayrıca karmaşık siyasi ve edebi kavramları ifade ederken eski kelimelere başvurmak zorunda kalmışlardır.
2. Abdülhak Hâmit Tarhan tiyatrolarını neden aruz ve heceyle karmaşık biçimde yazmıştır?
Tarhan, tiyatroyu sahnelenme amacından ziyade edebi ve felsefi bir metin olarak gördüğü için sahne uygunluğunu göz ardı etmiş, şiirsel ve dramatik gücü öne çıkarmak adına ölçülü ve süslü bir dili tercih etmiştir.
3. YKS AYT’de Tanzimat dönemi roman ayırt etme sorularında en çok neye dikkat edilmelidir?
Eserdeki romantik-realist çizgiye dikkat edilmelidir. Rastlantılara yer veren, yazarın kişiliğini gizlemediği eserler 1. Dönem (Namık Kemal, Ahmet Mithat Efendi); gözlem ve çevre tasvirlerinin gerçekçi yapıldığı eserler 2. Dönem (Samipaşazade Sezai, Recaizade Mahmut Ekrem) ürünleridir.
Tanzimat Dönemi romanlarındaki Romantizm-Realizm geçiş özellikleri ve eser-yazar eşleştirmeleri hakkında soru tiplerini incelememizi ister misin?