BS)YAYINLARI
8. 1950’lerde dünyanın tamamında yıllik olarak yaklaşık
1,5 milyon ton plastik üretilirken bu miktar günümūz-
de 300 milyon tona ulaştı.
Bu cümleyle ilgili aşağıdakilerden hangisí yanlıştır?
A) Biçimce ve anlamca olumlu bir cümledir.
B) Ara söz, zarf tümlecinin açıklayicısIdır.
C) Yapısina göre girişik birleşik bir cümledir.
D) Kurallı bir fiil cümlesidi.
E) Yer tamlayıcısI Ve Özne vardır.
1950’lerde Dünyanın Tamamında Plastik Üretimi Cümle Analizi
ÇÖZÜM ADIMLARI:
Step 1 — Seçenek A Analizi
Cümlede yüklem “ulaştı” fiilidir. Eylemde herhangi bir olumsuzluk eki (ma/-me, -maz/-mez) bulunmadığı ve anlamca gerçekleştiği için bu cümle biçimce ve anlamca olumlu bir cümledir. Bu ifade doğrudur.
Step 2 — Seçenek B Analizi
Ara söz, bir cümlenin yapısı içindeyken iki virgül veya iki kısa çizgi arasında gösterilen, bir ögenin açıklayıcısı olan veya bağımsız açıklama yapan kısımdır. Verilen cümlede herhangi bir ara söz (iki virgül veya iki kısa çizgi arası ek bilgi) bulunmamaktadır. Dolayısıyla “zarf tümlecinin açıklayıcısıdır” ifadesi yanlıştır.
Step 3 — Seçenek C Analizi
Cümle içerisinde “üretilirken” kelimesindeki -ken zarf-fiil eki bulunmaktadır. İçinde fiilimsi bulunan, tek yüklemli cümlelere girişik birleşik cümle denir. Bu ifade doğrudur.
Step 4 — Seçenek D Analizi
Yüklem “ulaştı” kelimesidir. “Ulaşmak” bir eylem (fiil) olduğu için fiil cümlesidir. Yüklem sonda olduğu için de kurallı bir cümledir. Bu ifade doğrudur.
Step 5 — Seçenek E Analizi
Cümleyi ögelerine ayıralım:
- Ulaştı: Yüklem
- Ulaşan ne? (Bu miktar): Özne
- Nereye ulaştı? (300 milyon tona): Yer Tamlayıcısı (Dolaylı Tümleç)
- Ne zaman ulaştı? (1950’lerde… üretilirken): Zarf Tümleci
Cümlede hem yer tamlayıcısı hem de özne mevcuttur. Bu ifade doğrudur.
Step 6 — Seçenek Karşılaştırması
A. Doğru — Biçimce ve anlamca olumludur.
B. YANLIŞ — Cümlede bir ara söz bulunmamaktadır.
C. Doğru — Fiilimsi (üretilirken) içerdiği için girişik birleşiktir.
D. Doğru — Yüklem sonda ve fiildir.
E. Doğru — Özne ve yer tamlayıcısı ögeleri bulunmaktadır.
━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━
CEVAP: B. Ara söz, zarf tümlecinin açıklayıcısıdır.
━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━
TEMEL KAVRAMLAR:
1. Ara Söz
- Tanım: Cümle akışı içinde bir ögeyi açıklamak için kullanılan bölümdür.
- Bu problemde: Cümlede virgülle ayrılmış bir ara yapı yoktur; “1950’lerde… üretilirken” kısmı komple zarf tümlecidir.
2. Girişik Birleşik Cümle
- Tanım: İçerisinde en az bir fiilimsi (isim-fiil, sıfat-fiil, zarf-fiil) barındıran cümlelerdir.
- Bu problemde: “-ken” zarf-fiil eki cümleyi girişik birleşik yapmıştır.
SIK YAPILAN HATALAR:
Ara Söz Karıştırma
- Yanlış: Cümlenin uzun parçalarını veya yan cümleleri ara söz sanmak.
- Doğru: Ara sözler genellikle “Ahmet, sınıfın en çalışkanı, bugün gelmedi” örneğindeki gibi iki virgül arasında olur.
- Neden yanlış: Bu cümlede virgül yoktur ve tüm ifadeler ana cümlenin ögeleridir.
Cümlenin ögelerini ayırma konusunda başka bir örnek üzerinde pratik yapmak ister misin?