Damarlı bir bitkide ksilem (odun borusu) ve floem (soymuk borusu) borularında madde iletim şeması aşağıda verilmiştir.
Bitkiye ait iletim mekanizmaları ve iletim dokuları ile ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır?
A) Ksilemde suyun ve minerallerin yukarı doğru taşınmasında kök basıncı, kılcallık ve terleme - çekim kuvveti birlikte etkili olabilir.
B) Su ve mineraller ksilem borularında her zaman kökten yapraklara taşınırken, organik besinlerde floem borularında daima yapraktan köke doğru taşınır.
C) Yapraklarda stomalardan gerçekleşen terleme hızı arttıkça, kökten su çekimi hızlanır.
D) Kalburlu boru hücrelerine sükroz yüklendiğinde hücrelerin osmotik basıncı yükselir ve komşu ksilem borularından su çekilir.
E) Floemdeki kalburlu boruların canlılığını ve metabolik faaliyetlerini sürdürmesinde yanlarında bulunan arkadaş hücreleri etkilidir.
Bitkilerde Ksilem ve Floemde Madde Taşınımı
KULLANILAN FORMÜL / KURAL: Bitkilerde ksilemde (odun boruları) su ve inorganik maddelerin taşınımı kökten gövde ve yapraklara doğru tek yönlü gerçekleşirken; floemde (soymuk boruları) organik maddelerin taşınımı basınç-akış teorisi doğrultusunda kaynaktan havuza doğru çift yönlü (aşağıdan yukarıya veya yukarıdan aşağıya) gerçekleşir.
ÇÖZÜM VE SEÇENEK ANALİZİ
- A) Doğrudur; ksilemde su ve minerallerin yerçekimine zıt yönde taşınmasında kök basıncı, kılcallık ve en etkili olan terleme-çekim (kohezyon-gerilim) kuvveti birlikte rol oynar.
- B) Yanlıştır; ksilemde madde iletimi daima kökten yapraklara doğru tek yönlüdür ancak floemde organik madde taşınımı daima yapraktan köke doğru değildir. Floemde taşınım yönü kaynak hücreden havuz hücreye doğrudur; örneğin ilkbaharda köklerde depolanmış besinler yukarıdaki yeni tomurcuk ve yapraklara taşınabilir (çift yönlü iletim).
- C) Doğrudur; stomalardan terleme ile kaybedilen su yaprak hücrelerinde emme kuvveti oluşturur ve kohezyon kuvveti sayesinde kökten su çekimini artırır.
- D) Doğrudur; basınç-akış teorisine göre kaynak hücrelerden kalburlu borulara sükroz geçince osmotik basınç artar, bu durum komşu ksilemden osmozla su çekilmesine yol açar.
- E) Doğrudur; olgun kalburlu boru hücreleri çekirdek ve ribozomlarını kaybettiği için metabolik canlılıklarını bol sitoplazmalı ve çekirdekli arkadaş hücreleri aracılığıyla korur.
CEVAP: B) Su ve mineraller ksilem borularında her zaman kökten yapraklara taşınırken, organik besinlerde floem borularında daima yapraktan köke doğru taşınır.
SINAV NOTU / PÜF NOKTASI: ÖSYM ve AYT denemelerinde en sık sorulan çeldirici, floemde taşımanın tek yönlü olduğu iddiasıdır. Unutulmamalıdır ki ksilem tek yönlü, floem ise kaynaktan havuza doğru çift yönlü madde iletimi yapar.