Cümlelerde Çekimli Eylem Bulma
ÇÖZÜM ADIMLARI:
Adım 1 — Çekimli Eylemin Tanımı
Çekimli eylem, bir fiilin şahıs ve zaman eklerini alarak yargı bildirmesidir. Fiillerin kip (haber veya dilek kipleri) ve kişi eklerini almasıyla oluşur. Örneğin, “geliyor” (şimdiki zaman, 3. tekil kişi) veya “okumalıyım” (gereklilik kipi, 1. tekil kişi) çekimli eylemlerdir. İsim soylu sözcükler ek fiil alarak yüklem olduklarında çekimli eylem sayılmazlar.
Adım 2 — I. Cümleyi İncele
“Bilimsel etkinliklerin insandan tamamen bağımsız bir iç işleyişi vardır.”
Burada “vardır” sözcüğü isim soylu bir sözcüktür (var olma durumu). Ek fiil alarak yüklem olmuştur. Bu nedenle çekimli eylem değildir.
Adım 3 — II. Cümleyi İncele
“Bilim, insanların diğer etkinliklerinden daha önemli bir yere sahiptir.”
Burada “sahiptir” sözcüğü isim soylu bir sözcüktür (sahip olma durumu). Ek fiil alarak yüklem olmuştur. Bu nedenle çekimli eylem değildir.
Adım 4 — III. Cümleyi İncele
“Bilim, birikimsel bir süreç dâhilinde ilerleyerek kendine yer edinir.”
Burada “edinir” sözcüğü “edinmek” fiilinin geniş zaman kipiyle (-(i)r) çekimlenmiş halidir (3. tekil kişi). Bu, bir çekimli eylemdir.
Adım 5 — IV. Cümleyi İncele
“Bilim faaliyetlerinde ortak bir yöntem kullanılması en doğru çözümdür.”
Burada “çözümdür” sözcüğü isim soylu bir sözcüktür (çözüm ismi). Ek fiil alarak yüklem olmuştur. Bu nedenle çekimli eylem değildir.
Adım 6 — V. Cümleyi İncele
“Günümüzde çeşitli aktivitelere göre bilim öne çıkmaya başlamıştır.”
Burada “başlamıştır” sözcüğü “başlamak” fiilinin duyulan geçmiş zaman kipiyle (-mış) çekimlenmiş halidir (3. tekil kişi). Bu, bir çekimli eylemdir.
Adım 7 — Seçenek Karşılaştırması
III. ve V. — Her ikisi de fiil kökenli olup kip ve kişi eki almıştır.
I. — İsim soylu bir sözcüktür.
II. — İsim soylu bir sözcüktür.
IV. — İsim soylu bir sözcüktür.
Adım 8 — Final Doğrulama
Yalnızca III. ve V. cümlelerdeki yüklemler (edinir, başlamıştır) birer fiil olup, zaman ve kişi ekleri alarak çekimli eylem özelliği göstermektedir. Diğer cümlelerdeki yüklemler ise isim soylu sözcüklerin ek fiil alarak yüklemleşmesiyle oluşmuştur.
━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━
CEVAP: B) III ve V
━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━
TEMEL KAVRAMLAR:
1. Çekimli Eylem
- Tanım: Fiillerin kip (haber veya dilek kipleri) ve kişi eklerini alarak yargı bildirmesidir.
- Bu problemde: “Edinir” ve “başlamıştır” fiilleri kip ve kişi ekleri aldıkları için çekimli eylemdir.
2. Ek Fiil (İsim Yüklemleri)
- Tanım: İsim soylu sözcüklerin cümlede yüklem olmasını sağlayan “-imek” fiilidir (-dir, -miş, -di, -se ekleriyle veya gizli olarak).
- Bu problemde: “Vardır”, “sahiptir” ve “çözümdür” sözcükleri ek fiil alarak yüklem olmuş isimlerdir.
SIK YAPILAN HATALAR:
İsim Yüklemlerini Çekimli Eylem Sanmak
- Yanlış: İsim veya isim soylu sözcüklerin ek fiil alarak yüklem olması (örn. “güzeldir”, “öğrenciydi”) çekimli eylem sanılır.
- Doğru: Çekimli eylemler sadece fiil kökenli sözcüklerin kip ve kişi eki almasıyla oluşur. “Vardır” veya “sahiptir” gibi kelimeler isim soylu olduğu için çekimli eylem değildir.
- Neden yanlış: Çekimli eylem, fiilden türeyen ve zaman/şahıs bildiren bir yargıdır. İsimden türeyenler bu tanıma uymaz.
Bu konuyu pekiştirmek için benzer bir uygulama sorusu çözmemi ister misin?
