Cümlələrə əsasən cədvəldəki uyğun fikirləri müəyyən edin.
• Anam üzümə baxırdı, amma elə bil bu sözlərin heç birini eşitmirdi.
• Əlimi onun alnına qoydum, ağ saçlarını nəvazişlə sığalladım.
| Cümlələrin hər ikisinə aid fikirdir | Cümlələrdən yalnız birinə aid fikirdir |
|1--- | 1— |
| 1. Mənsubiyyət şəkilçili isimlər işlənmişdir. | 4. Mənsubiyyət şəkilçisi qəbul etdiyinə görə kökdəki ikinci saitini itirən isim var. |
| 2. Cəm şəkilçisi qəbul etmiş isim yiyəlik haldadır. | 5. Eyni zamanda mənsubiyyət və hal şəkilçisi qəbul etmiş isimlər var. |
| 3. Təsirlik halda işlənmiş isimlər həm də mənsubiyyətə görə dəyişib. | |
A) 2, 3, 4
B) 1, 4, 5
C) 2, 4, 5
D) 1, 2, 3
E) 1, 3, 5
İsmin Qrammatik Kateqoriyaları və Söz Yaradıcılığı Təhlili
KULLANILAN FORMÜL / KURAL: Azərbaycan dilində ismin mənsubiyyət və hal kateqoriyaları morfoloji təhlil zamanı ardıcıllıqla müəyyənləşdirilir. Bəzi ikihecalı bədən üzvü bildirən isimlərə (alın, burun, ağız və s.) yalnız mənsubiyyət şəkilçisi qoşulduqda kökdəki qapalı sait düşür. “Heç biri” kimi sözlər isə isim deyil, qeyri-müəyyən əvəzlikdir.
ÇÖZÜM VƏ SEÇƏNƏK ANALİZİ
Cümlələrdəki sözlərin morfoloji tərkibini araşdıraq:
- I cümlə: “Anam (mənsubiyyətli isim, adlıq hal) üzümə (üz-üm-ə: mənsubiyyət + yönlük hal) baxırdı, amma elə bil bu sözlərin (söz-lər-in: cəm + yiyəlik hal) heç birini (əvəzlik, təsirlik hal) eşitmirdi.”
- II cümlə: “Əlimi (əl-im-i: mənsubiyyət + təsirlik hal) onun alnına (alın \rightarrow aln-ı-n-a: saiti düşmüş isim, mənsubiyyət + yönlük hal) qoydum, ağ saçlarını (saç-lar-ı-n-ı: cəm + mənsubiyyət + təsirlik hal) nəvazişlə sığalladım.”
Cədvəldəki müddəaların təhlili:
- 1. Mənsubiyyət şəkilçili isimlər işlənmişdir: Hər iki cümlədə mənsubiyyət şəkilçili isimlər işlənmişdir (I cümlədə anam, üzümə; II cümlədə əlimi, alnına, saçlarını). Fikir sol sütuna tam uyğundur (Doğrudur).
- 2. Cəm şəkilçisi qəbul etmiş isim yiyəlik haldadır: I cümlədəki “sözlərin” ismi cəm və yiyəlik haldadır, lakin II cümlədə cəm şəkilçili isim (“saçlarını”) təsirlik haldadır. Bu fikir hər iki cümləyə deyil, yalnız birinə aiddir (Yanlışdır).
- 3. Təsirlik halda işlənmiş isimlər həm də mənsubiyyətə görə dəyişib: I cümlədə təsirlik halda işlənən “heç birini” sözü isim deyil, qeyri-müəyyən əvəzlikdir (orada təsirlik halda isim yoxdur). Buna görə fikir hər iki cümləyə aid edilə bilməz (Yanlışdır).
- 4. Mənsubiyyət şəkilçisi qəbul etdiyinə görə kökdəki ikinci saitini itirən isim var: Bu hal yalnız II cümlədəki “alın \rightarrow alnına” sözündə baş vermişdir; I cümlədə bu qaydaya aid söz yoxdur. Yalnız bir cümləyə aid olduğu üçün sağ sütuna tam uyğundur (Doğrudur).
- 5. Eyni zamanda mənsubiyyət və hal şəkilçisi qəbul etmiş isimlər var: I cümlədə bu şərtə uyğun yalnız bircə isim (üzümə) var (“heç birini” əvəzlikdir). II cümlədə isə eyni zamanda mənsubiyyət və hal şəkilçisi qəbul etmiş birdən çox isim (əlimi, alnına, saçlarını) vardır. Yəni “isimlər” (cəm halda) fikri yalnız ikinci cümləyə aid olduğundan sağ sütuna uyğundur (Doğrudur).
Uyğun fikirlər: 1, 4, 5
CEVAP: B) 1, 4, 5
SINAV NOTU / PÜF NOKTASI: Tərkibində təsirlik və ya mənsubiyyət şəkilçisi olan “heç biri / heç birini / hamısı / biri” kimi vahidlər testlərdə ən çox qarışdırılan çəkindiricilərdir; onlar morfoloji baxımdan isim deyil, qeyri-müəyyən əvəzlikdir.