Müyesser’nin paylaştığı soru, “Osmanlı Devleti’nde Divanhümayun” konusuyla ilgilidir ve verilen bilgilere dayalı olarak Osmanlı’nın devlet yönetimiyle ilgili çıkarımlar yapılmaktadır. Soruyu anlayarak doğru cevabı bulalım.
Sorunun çözümü:
Verilen bilgi:
- Divanhümayun, Orhan Bey zamanında kurulmuş ve I. Murat döneminde kurumsal bir yapı kazanmıştır.
- Fatih döneminde önemli görev değişimleri olmuştur ve vezirlerin etkisi artmıştır.
- Askerî, dinî ve sivil bürokrasiden kişiler Divanhümayun üyeleri arasında yer almıştır.
Yargılar:
1. Vezirazamların devlet idaresindeki önemi artmıştır.
- Bilgi metni, Fatih dönemi sonrasında Divanhümayun toplantılarına padişahların başkanlık etmeyi bırakıp bu görevi vezirlere devrettiğini söylüyor. Bu durum vezirlerin önemini artırmıştır.
- Bu yargı doğru.
2. Devlet idaresinde demokratik usuller uygulanmıştır.
- Osmanlı Devleti’nde Divanhümayun aracılığıyla görüşme ve karar alma süreci olsa da bu sistem demokratik olarak tanımlanamaz. Osmanlı Devleti, mutlak monarşi ile yönetiliyordu.
- Bu yargı yanlış.
3. Teşkilatlanma alanındaki ilk çalışmalar Fatih Dönemi’nde başlamıştır.
- Verilen bilgiye göre teşkilatlanma Orhan Bey ve I. Murat dönemlerinde başlamış. Fatih dönemi ise Divanhümayun’da reformlar yapılmış bir dönemdir, ancak teşkilatlanmanın başlangıcı Fatih dönemi değil.
- Bu yargı yanlış.
Doğru Cevap:
A) Yalnız I
Bu tür soruları çözmek için tarihsel süreçlerle ilgili bilgileri iyi anlayıp, verilen ifadelerin doğruluğu üzerine dikkatlice düşünmek önemlidir. Eğer başka sorular olursa yardımcı olmaktan mutluluk duyarım! 
Osmanlı Devleti’nde Divan-ı Hümayun ile ilgili aşağıdaki yargılardan hangilerine ulaşılabilir?
Soru Metni:
“Osmanlı Devleti’nde Divan-ı Hümayun; Orhan Bey Dönemi’nde kurulmuş, I. Murat Dönemi’nde tam olarak teşkilatlanarak devlet işlerinin görüşülüp karara bağlandığı bir kurul hâline gelmiştir. Fatih Dönemi’nin sonlarına kadar Divan-ı Hümayun toplantılarına padişahlar başkanlık etmiş, daha sonra bu görevi veziriazamlar devralmıştır. Askerî, sivil ve din bürokrasisinden birçok görevli Divan-ı Hümayun’un üyeleri arasında yer almıştır.”
Buna göre Osmanlı Devleti ile ilgili aşağıdaki yargılardan hangilerine ulaşılabilir?
I. Veziriazamların devlet idaresindeki önemi artmıştır.
II. Devlet idaresinde demokratik usuller uygulanmıştır.
III. Teşkilatlanma alanındaki ilk çalışmalar Fatih Dönemi’nde başlamıştır.
A) Yalnız I
B) Yalnız III
C) I ve II
D) II ve III
E) I, II ve III
Cevap:
Doğru Seçenek: A) Yalnız I
1. Veziriazamların Devlet İdaresindeki Önemi
Metinde belirtildiği üzere, Fatih Dönemi sonuna kadar Divan-ı Hümayun’a padişahlar başkanlık ederken; daha sonra bu görev veziriazama devredilmiştir. Bu gelişme, veziriazamların yetkilerinin ve devlet idaresindeki önemlerinin arttığını göstermektedir. Dolayısıyla I. yargıya ulaşılabilir.
2. Devlet İdaresinde Demokratik Usuller
Divan-ı Hümayun’un karar alma mekanizması, padişahın veya veziriazamın başkanlığında bürokratların katılımıyla aldığı kararlara dayansa da modern anlamda “demokratik usuller” uygulanması şeklinde bir ifade metinde veya Osmanlı yönetim geleneğinde geçerli değildir. Dolayısıyla II. yargıya ulaşılamaz.
3. Teşkilatlanma Çalışmalarının Başlangıcı
Metinde teşkilatlanma çalışmaları Orhan Bey Dönemi’nde başlayıp I. Murat Dönemi’nde tamamlanmıştır. Bu bilgiler, ilk teşkilatlanmanın Fatih Dönemi’nde değil, daha erken dönemde başladığını açıkça göstermektedir. Bu nedenle III. yargıya ulaşılamaz.
Bu analiz doğrultusunda yalnızca I. yargı doğrudur ve sorunun cevabı A) Yalnız I şeklindedir.
Osmanlı Devleti’nde Divan-ı Hümayun; Orhan Bey Dönemi’nde kurulmuş, I. Murat Dönemi’nde tam olarak teşkilatlanarak devlet işlerinin görüşülüp karara bağlandığı bir kurul hâline gelmiştir. Fatih Dönemi’nin sonlarına kadar Divan-ı Hümayun toplantılarına padişahlar başkanlık etmiş, daha sonra bu görevi veziriazamlar yerine getirmiştir. Askerî, sivil ve din bürokrasisinden birçok görevli Divan-ı Hümayun üyeleri arasında yer almıştır. Buna göre Osmanlı Devleti ile ilgili aşağıdaki yargılardan hangilerine ulaşılabilir?
I. Veziriazamların devlet idaresindeki önemi artmıştır.
II. Devlet idaresinde demokratik usuller uygulanmıştır.
III. Teşkilatlanma alanındaki ilk çalışmalar Fatih Dönemi’nde başlamıştır.
A) Yalnız I
B) Yalnız III
C) I ve II
D) II ve III
E) I, II ve III
Cevap:
Merhaba! Bu soruda, Divan-ı Hümayun’un kuruluşundan ve gelişiminden yola çıkarak Osmanlı Devleti yönetim yapısıyla ilgili bazı yargılara ulaşmamız isteniyor. Metinde verilen bilgiler dikkatle incelendiğinde hangi maddelerin doğru, hangi maddelerin ise yanlış olabileceğini anlamamız mümkündür. Gelin adım adım konuyu ele alalım.
İçindekiler
- Divan-ı Hümayun Nedir?
- Divan-ı Hümayun’un Kuruluşu ve Gelişimi
- Metindeki Bilgilerin Değerlendirilmesi
- Soruya İlişkin Maddelerin Doğruluk Analizi
- Osmanlı Yönetiminde Divan-ı Hümayun’un Önemi
- Tarihsel Süreçte Divan’ın Dönemlere Etkisi
- Veziriazamların Güç Kazanması ve Padişahların Konumu
- Demokratik Unsurlar ve Osmanlı Yönetimi
- Osmanlı’da İlk Teşkilatlanma Çalışmaları
- Örnekler, Ek Bilgiler ve Detaylar
- Tablo: Üç Maddenin Değerlendirme Özeti
- Soruya Verilebilecek Cevabın Gerekçesi
- Sonuç ve Özet
1. Divan-ı Hümayun Nedir?
Divan-ı Hümayun, Osmanlı Devleti’nin klasik dönemde en yüksek yürütme ve danışma organı olup devlet işlerinin karara bağlandığı en üst düzey kurumdur. “Divan” kelimesi genel olarak “devlet işlerinin görüşüldüğü meclis” anlamına gelmekte olup, “Hümayun” ise “padişaha ait, padişaha dair” demektir. Bu nedenle “Divan-ı Hümayun” terimini “padişahın divanı” veya “padişahın yönetim meclisi” şeklinde anlayabiliriz.
Bu divanda; veziriazam, vezirler, kazaskerler (Rumeli ve Anadolu), defterdar, nişancı ve zamanla kaptan-ı derya gibi önemli devlet görevlileri yer almıştır. Ayrıca ihtiyaç hâlinde şeyhülislam da toplantılara katılabilmiştir.
2. Divan-ı Hümayun’un Kuruluşu ve Gelişimi
- Orhan Bey Dönemi (1324-1362): Osmanlı Beyliği, kuruluştan yükselişe geçerken idari ihtiyaçlarını gidermek üzere çeşitli düzenlemeler yapıyordu. Metinde de belirtildiği gibi, Divan-ı Hümayun fiili olarak Orhan Bey devrinde temelleri atılan bir kurumdur.
- I. Murat Dönemi (1362-1389): Bu dönemde Divan-ı Hümayun tam anlamıyla organize edilerek kurumsal bir kimlik kazanmıştır. Devlet işlerinin daha disiplinli bir şekilde yönetildiği bir meclise dönüştürülmüştür.
- Fatih Sultan Mehmet Dönemi (1451-1481): Fatih devrinde devletin kurumları daha da güçlendirilmiş, padişah bazen divana başkanlık etmek yerine sonrasında alınan kararları “Kubbealtı Vezirleri”nin hazırladığı şeklinde incelemiştir. Fatih’in sonlarına doğru, padişahlar yerine veziriazamların divana başkanlık ettiği yaygınlaşmıştır.
Bu süreç, devletin idari yapısının ve bürokrasisinin giderek kurumsallaştığı, böylece Osmanlı Devleti’nin toprakları genişlerken yönetim aygıtının da biçimlendiği ve geliştiği bir döneme denk gelir.
3. Metindeki Bilgilerin Değerlendirilmesi
Soru kökündeki metne bakarak, verilmiş olan üç maddeyi analiz edelim:
3.1. Veziriazamların Devlet İdaresindeki Önemi Artmıştır (Madde I)
Soru metninde, “Fatih Dönemi’nin sonlarına kadar Divan-ı Hümayun toplantılarına padişahlar başkanlık etmiş, daha sonra bu görevi veziriazamlar yerine getirmiştir.” ifadesi yer alıyor. Bu, padişahın bizzat yönettiği Divan-ı Hümayun’un zamanla “en yüksek yürütme görevlisi” sayılan veziriazama bırakıldığını göstermektedir. Bu değişiklik, devlet idaresinde veziriazamın ağırlığının arttığını kanıtlar niteliktedir.
Dolayısıyla I. maddenin doğruluğu metindeki ifadeyle tamamen uyuşmaktadır.
3.2. Devlet İdaresinde Demokratik Usuller Uygulanmıştır (Madde II)
Osmanlı Devleti’nde Divan-ı Hümayun’un varlığı, devletin yönetiminde danışmaya, kararları tartışmaya ve ortak bir akıl arayışına işaret etse de “demokratik usuller” modern anlamıyla kesinlikle uygulanmamıştır. Mutlak monarşi ile yönetilen Osmanlı Devleti’nde padişahın yahut onun görevlendirdiği hükümdar temsilcisi olan veziriazamın yetkisi esas alınırdı. Kararlar elbette müzakere edilirdi; fakat günümüz “demokrasi” kavramına uygun bir temsil, halkın oyu veya seçim gibi mekanizmalar söz konusu değildi.
Dolayısıyla, II. maddede belirtilen “Devlet idaresinde demokratik usuller uygulanmıştır.” yargısı, metinden çıkacak bir sonuç değildir ve tarihsel gerçekliğe de uymaz.
3.3. Teşkilatlanma Alanındaki İlk Çalışmalar Fatih Dönemi’nde Başlamıştır (Madde III)
Metinde, Divan-ı Hümayun’un kurulmasının Orhan Bey Dönemi’ne uzandığı, I. Murat Dönemi’nde de tam anlamıyla teşkilatlanıp kurumsal bir hale geldiği yazmaktadır. Oysa III. maddede “Teşkilatlanma alanındaki ilk çalışmalar Fatih Dönemi’nde başlamıştır.” ifadesi var. Eğer teşkilatlanma Fatih Dönemi’nde başlamış olsaydı, Divan-ı Hümayun’un temeli Orhan Bey ve I. Murat Dönemleri’nde atılmazdı. Tam tersine, Osmanlı Devleti’nde idarî teşkilatlanma, kuruluş dönemiyle beraber başlamış, I. Murat devrinde sistemli hale gelmiş, Fatih döneminde ise geliştirilmiştir.
Dolayısıyla III. madde, metnin anlattıklarıyla çelişir nitelikte olup yanlıştır.
4. Soruya İlişkin Maddelerin Doğruluk Analizi
- I. Madde (Doğru): Metinde geçen “veziriazamların giderek daha fazla yetki aldığı ve padişahın yerine toplantılara başkanlık ettiği” bilgisi bu savı destekler.
- II. Madde (Yanlış): Osmanlı Devleti’nin yönetiminde mutlak monarşi mantığı hâkim olup, demokratik usuller modern anlamıyla uygulanmamıştır.
- III. Madde (Yanlış): İlk teşkilatlanma çalışmaları daha erken dönemde başlamıştır, I. Murat ile ciddi bir kurumsallaşmaya gidilmiştir. Dolayısıyla Fatih dönemi bu sürecin “başlangıcı” değil, “devamı ve olgunlaşma” evresidir.
Dolayısıyla doğru maddelerin durumu açısından bakınca “Yalnız I” geçerli olmaktadır.
5. Osmanlı Yönetiminde Divan-ı Hümayun’un Önemi
Osmanlı Devleti’nin klasik döneminde devlet yönetiminin merkezinde yer alan Divan-ı Hümayun, padişaha veya padişahın vekili konumundaki veziriazama danışma imkânı sunarak devlet işlerinin düzenli bir şekilde yürütülmesini sağlayan bir kurul olarak dikkat çeker. Bu kurum:
- Adaletin Sağlanması: Kadılar, kazaskerler vb. hukukî yetkililer burada yer aldığından, devlet ile halk arasındaki hukuki meselelerin tartışıldığı bir platform olmuştur.
- Mali İşlerin Düzenlenmesi: Defterdarların yer almasıyla, vergi toplama, bütçe düzenleme, mali politikanın oluşturulması gibi konularda kararlar bu mecliste şekillenmiştir.
- Askeri Kararlar: Savaş, barış, sefer gibi askerî konular yine burada konuşulmuş; kaptan-ı derya veya vezirler, askerî stratejilerle ilgili görüşlerini sunmuştur.
- Devlet Yöneticilerinin Yetişmesi: Vezirlik makamı gibi üst düzey bürokratlar, Divan-ı Hümayun’da tecrübe kazanan devlet adamları arasından seçilmiştir.
Bu açıdan bakıldığında Divan-ı Hümayun, Osmanlı idari yapısının “karar alma merkezi” sayılabildiğinden, veziriazamın buradaki rolü giderek artmış ve padişah, devlet işlerinin idaresinde en büyük yardımcısı olarak bu kurumu düzenleyip güçlendirmiştir.
6. Tarihsel Süreçte Divan’ın Dönemlere Etkisi
6.1. Orhan Bey ve I. Murat Döneminde Gelişim
- Orhan Bey: Devletin kurucusu Osman Bey’den sonra beylik kimliğinden çıkıp devlet şeklini almaya çalışan Osmanlı’da, Orhan Bey döneminde idari ve askeri yönden ilk ciddi düzenlemeler yapılmıştır. Örneğin, ilk düzenli orduya geçiş ve kadı atanması gibi uygulamalar bu devrin icraatlarındandır. Divan-ı Hümayun’un nüvesi diyebileceğimiz danışma meclisi ise bu süreçte ortaya çıkmıştır.
- I. Murat: Devletin Rumeli’ye yayılmaya başlaması, stratejik ve kurumsal planlama ihtiyacını artırmıştır. Divan-ı Hümayun, I. Murat zamanında bir “konseye” evrilmiş, hem askerî hem de sivil işlerin görüşüldüğü, kararların alındığı bir resmî kurum hâline gelmiştir.
6.2. Fatih Sultan Mehmet Döneminde Değişim
Fatih Sultan Mehmet, İstanbul’un fethi (1453) sonrası imparatorluk ölçeğinde topraklara hükmederken, devletin merkezî idaresini daha da güçlendirme çabasındaydı. Bu doğrultuda:
- Padişah, Divan-ı Hümayun toplantılarına “mutlak başkan” olarak katılmaya eskisi kadar gerek duymamış, giderek veziriazamları yetkilendirmiştir.
- Fatih Kanunnamesi ile pek çok alanda geniş reformlar yapılarak padişahın iktidar gücü pekiştirilmiş, ancak günlük işlerin takibi ve uygulaması veziriazamların sorumluluğuna bırakılmıştır.
6.3. Klasik Dönemde Divan-ı Hümayun
Fatih’ten sonra da II. Bayezid, Yavuz Sultan Selim, Kanuni Sultan Süleyman dönemlerinde işleyen bu yapı, Kanuni devrinde “Kanunî’nin Divan’ı” şeklinde anılacak kadar gelişmiş ve etkin hâle gelmiştir. Önceki dönemlerde padişah sık sık divana katılırken, süreç içerisinde padişahın toplantılara katılma ritüeli azalmış ve veziriazam padişah adına yürütmenin başı konumuna yükselmiştir.
7. Veziriazamların Güç Kazanması ve Padişahların Konumu
Osmanlı Devleti mutlakiyete dayanmakla birlikte, padişah her kararı tek başına uygulamak yerine danışma mekanizmasını önemsemiştir. Ancak zamanla topraklar genişledikçe, devlet işlerinin çeşitlenmesi ve artması sonucunda padişahların her detaya zaman ayırması güçleşmiştir. Bu durum, pratikte veziriazamın konumunu güçlendirmiştir.
Örneğin:
- Fatih Sultan Mehmet’ten itibaren veziriazam, “Sadrazam” unvanıyla devletin en yetkili ikinci kişisi olmuş ve “mühr-ü hümayun” denilen padişah mührünü taşımaya başlamıştır.
- Divan-ı Hümayun toplantılarının başkanlığını üstlenen veziriazam, gerektiğinde padişahın adına ferman çıkarabilecek, devlet işlerinde emir-komuta zincirini yönetebilecek güce sahip olmuştur.
Bu gelişmeler, I. maddenin (Veziriazamların devlet idaresindeki önemi artmıştır) tam olarak doğrulandığını göstermektedir.
8. Demokratik Unsurlar ve Osmanlı Yönetimi
Günümüzde “demokrasi” dediğimizde, halkın egemenlik hakkını kullanabildiği, seçimler yoluyla temsilciler gönderdiği, çeşitli özgürlüklerin ve katılım mekanizmalarının bulunduğu bir sistemi anlıyoruz. Osmanlı Devleti’nin klasik döneminde ise padişahın mutlak doğruyu temsil ettiği düşüncesi ve “kut” anlayışı (hükümdarlık yetkisinin ilahi kaynaklı görülmesi) hâkimdi.
Divan-ı Hümayun’da yaşanan “istişare”, yani danışma, tam anlamıyla “parlamenter” veya “katılımcı demokrasi” modeli değildi. Katılımcılık, bürokrasi ve üst düzey devlet erkânı düzeyinden öteye gitmezdi. Dolayısıyla “devlet idaresinde demokratik usuller” ifadesi yanlıştır.
9. Osmanlı’da İlk Teşkilatlanma Çalışmaları
Osmanlı Beyliği, kuruluş döneminde hızlı fetihlerle topraklarını genişletirken, aynı zamanda kurumsallaşma ihtiyacı duymuştur. Orhan Bey ve özellikle I. Murat devri, askerî ve idari teşkilatlanmanın önemli temelinin atıldığı dönemlerdir. Yaya ve müsellem olarak bilinen ilk düzenli Osmanlı ordusu Orhan Bey döneminde kurulur. I. Murat döneminde ise devlet işleyişinde kalıcı sistemler oluşur:
- Tımar Sistemi: Toprak mülkiyetinde hem askerî hem idari yararlar sağlayan bir modelin temelleri, I. Murat zamanında net bir şekilde atılır.
- Divan Çalışmaları: Devlet meseleleri düzenli toplantılarda ele alınarak “kurum kimliği” kazanır.
- Beylikten Devlete Geçiş: Bu dönemde artık “Osmanlı Beyliği”nden “Osmanlı Devleti”ne evrilme hız kazanmıştır.
Fatih Sultan Mehmet dönemi ise, zaten temeli atılmış olan bu kurumları daha da “merkezî ve sistematik” hâle getirmiştir. Örneğin, kanunnameler ile yasal düzenlemelerin yazılı hale getirilmesi, imparatorluk kimliğinin belirginleşmesi gibi konular bu döneme aittir.
Dolayısıyla III. maddede bahsedilen “Teşkilatlanma alanındaki ilk çalışmalar Fatih Dönemi’nde başlamıştır.” yargısı eksik veya hatalıdır, çünkü ilk çalışmalar daha önce gerçekleşmiştir.
10. Örnekler, Ek Bilgiler ve Detaylar
- Divan-ı Hümayun Toplantı Yeri: Toplantılar çoğunlukla Topkapı Sarayı içinde “Kubbealtı” denen mekânda yapılırdı. Burada veziriazam ve diğer divan görevlileri kubbe altında toplanır, görüşleri, belgeleri değerlendirirlerdi.
- Kararların Padişaha Sunulması: Toplantı sonucunda alınan kararlar, padişaha arz edilir, onay beklenirdi. Fatih’ten sonra, padişahlar çoğu zaman bir “kafes” veya “pencere arkası”ndan toplantıyı dinleyebilir ya da doğrudan veziriazama tam yetki verebilirdi.
- Divan Üyeleri: Defterdar (mali işlerden sorumlu), kazasker (adalet ve kadı atamaları), nişancı (fermanların, tuğranın, resmi yazışmaların düzenlenmesi) ve bazen kaptan-ı derya (deniz kuvvetleri komutanı) da divan üyesi olabilir.
- Danışma ve Uygulama Mekanizması: Divan, basitçe modern anlamda “meclis” olarak karşılanmamalıdır. Kararlar, mutlak monarşik rejimin içerisinde bir danışma zemininde olgunlaşır, fakat son sözü padişah veya onun tam vekili olan veziriazam söylerdi.
11. Tablo: Üç Maddenin Değerlendirme Özeti
| Madde | İçerik | Metne ve Tarihsel Gerçeklere Uygunluğu |
|---|---|---|
| I. Veziriazamların devlet idaresindeki önemi artmıştır. | Fatih Dönemi sonrasında padişah yerine divana veziriazamların başkanlık etmesi, onların rolünü artırmıştır. | Doğru (Padişahın toplantılardan çekilmesiyle doğrulanmıştır) |
| II. Devlet idaresinde demokratik usuller uygulanmıştır. | Osmanlı yönetiminde halkın oy hakkı, meclis seçimi vb. anlamda demokratik yöntemler var olduğu iddiası. | Yanlış (Mutlakiyetçi sistem; danışma var ama demokrasi yok) |
| III. Teşkilatlanma alanındaki ilk çalışmalar Fatih Dönemi’nde başlamıştır. | Divan ve diğer kurumların ilk defa Fatih Dönemi’nde organize edildiğini öne sürer. | Yanlış (Temel çalışmalar Orhan Bey ve I. Murat Dönemi’nden itibaren başlar) |
Tabloyu incelediğinizde I. maddenin doğru, II. ve III. maddelerin yanlış olduğu açıkça görülmektedir.
12. Soruya Verilebilecek Cevabın Gerekçesi
- I. Madde (Doğru): Veziriazamın konumunun güçlendiğini net şekilde görebiliyoruz.
- II. Madde (Yanlış): Metin, hiçbir şekilde demokratik seçim, halk katılımı veya günümüz anlamında demokrasiye işaret etmez.
- III. Madde (Yanlış): İlk teşkilatlanma çalışmaları, Fatih’ten çok önce, Orhan Bey ve I. Murat devrinde başlamıştır.
Dolayısıyla doğru cevabımız, “Yalnız I” seçeneğidir.
13. Sonuç ve Özet
Osmanlı tarihinde Divan-ı Hümayun, Orhan Bey döneminde temelleri atılan ve I. Murat döneminde tam anlamıyla teşkilatlanarak devletin yürütme, danışma ve karar alma organı işlevini gören en üst kurumdur. Fatih Sultan Mehmet döneminde ise kurumsallaşma ve merkezîleşme politikaları hız kazanmış, padişahın divana başkanlık etmesi yerine bu görevi veziriazam üstlenmeye başlamıştır. Bu gelişme, Osmanlı yönetim sisteminde veziriazamların önemini belirgin şekilde artırmıştır. Ancak bu danışma mekanizması, günümüz anlamında demokratik usullerle yönetim manasına gelmemektedir. Ayrıca Osmanlı’da ilk kurumsallaşma ve teşkilatlanma faaliyetleri Fatih Devri’ne özgü olmayıp çok daha önce, kuruluş döneminden itibaren başlamıştır.
Dolayısıyla soru kökünde verilen üç yargıdan yalnızca “Veziriazamların devlet idaresindeki önemi artmıştır.” yargısını (I) metinden ve tarihsel gerçeklikten çıkarabilmekteyiz. Diğer iki yargı, Osmanlı Devleti’nin tarihsel yapısıyla uyuşmamakta veya metindeki bilgilere ters düşmektedir.
En Kısa Özet
• I: Doğru (Veziriazamların sorumlulukları ve güçleri artmıştır).
• II: Yanlış (Demokrasi, Osmanlı mutlak monarşisine uygun bir kavram değildir).
• III: Yanlış (Teşkilatlanma faaliyetleri Fatih’ten çok önce başlamıştır).
Bu nedenle doğru cevap:
A) Yalnız I