Ses Dalgalarında Frekans ve Canlıların İşitme Aralıkları
KULLANILAN FORMÜL / KURAL: Ses dalgalarında işitilebilirlik, kaynağın yaydığı frekansın canlının duyma aralığında yer almasına bağlıdır. Frekans birimleri arasındaki dönüşüm 1\text{ kHz} = 10^3\text{ Hz} ve 1\text{ MHz} = 10^6\text{ Hz} = 10^3\text{ kHz} eşitlikleri ile yapılır.
ÇÖZÜM ADIMLARI
Adım 1 — Yayılan Sesin Frekansını Belirleme
Laboratuvarda üretilen sesin frekansı f = 3 \cdot 10^4\text{ Hz} olarak verilmiştir. Kıyaslama kolaylığı için bu değeri \text{kHz} cinsine dönüştürelim:
Adım 2 — Canlıların Duyma Aralıklarını Karşılaştırma
Verilen işitme aralıklarını 30\text{ kHz} (30\,000\text{ Hz}) frekansına göre inceleyelim:
- İnsan: 20\text{ Hz} - 20\text{ kHz} \rightarrow 30\text{ kHz} > 20\text{ kHz} olduğu için duyamaz.
- Köpek: 67\text{ Hz} - 0{,}045\text{ MHz} \rightarrow 0{,}045\text{ MHz} = 45\text{ kHz} (45\,000\text{ Hz}) olduğundan aralık 67\text{ Hz} - 45\text{ kHz}'dir. 30\text{ kHz} bu aralıktadır, duyar.
- Yarasa: 1\text{ kHz} - 120\text{ kHz} \rightarrow 30\text{ kHz} bu aralıktadır (1 < 30 < 120), duyar.
- Yunus: 0{,}15\text{ kHz} - 120\text{ kHz} \rightarrow 30\text{ kHz} bu aralıktadır (0{,}15 < 30 < 120), duyar.
- Fil: 16\text{ Hz} - 0{,}012\text{ MHz} \rightarrow 0{,}012\text{ MHz} = 12\text{ kHz} (12\,000\text{ Hz}) olduğundan üst sınır 12\text{ kHz}'dir. 30\text{ kHz} > 12\text{ kHz} olduğu için duyamaz.
Sonuç olarak bu sesi Köpek, Yarasa ve Yunus algılayabilir.
CEVAP: D) Köpek, Yarasa ve Yunus
SINAV NOTU / PÜF NOKTASI: Ön ek dönüşümlerinde kilo (10^3) ve mega (10^6) çarpanlarını karıştırmamak için tüm sınırları tek bir ortak birime (tercihen \text{kHz} veya \text{Hz}) çevirip sıralamak işlem hatasını önler.
Birim Kare Düzleminde Tel Uzunluklarının Karşılaştırılması
KULLANILAN FORMÜL / KURAL: Birim kareli düzlemde kare kenarlarına paralel parçaların uzunluğu doğrudan birim sayısı sayılarak, eğik parçaların uzunluğu ise Pisagor Teoremi (c = \sqrt{\Delta x^2 + \Delta y^2}) ile hesaplanır.
ÇÖZÜM ADIMLARI
Her bir telin sınırları birim kareler üzerinde 2 \times 4’lük bir alana yerleştirilmiştir. Parçaların uzunluklarını ayrı ayrı hesaplayalım:
Adım 1 — Kırmızı Telin (A) Uzunluğu
A teli tamamen birim kare çizgileri üzerinde yer alan 4 parçadan oluşmaktadır:
- 2 adet 2 birimlik yatay parça
- 2 adet 2 birimlik düşey parça
Adım 2 — Mavi Telin (B) Uzunluğu
B teli 1 adet düşey doğru parçası ve 3 adet eğik parçadan oluşmaktadır:
- 1 adet 1 birimlik düşey parça
- 3 adet yatayı 2 birim, düşeyi 1 birim olan eğik parça: \sqrt{2^2 + 1^2} = \sqrt{5}\text{ birim}
Adım 3 — Yeşil Telin (C) Uzunluğu
C teli 2 adet düşey doğru parçası ve 2 adet köşegen parçadan oluşmaktadır:
- 2 adet 1 birimlik düşey parça
- 2 adet 1 \times 1’lik birim karenin köşegeni: \sqrt{1^2 + 1^2} = \sqrt{2}\text{ birim}
Adım 4 — Uzunlukların Sıralanması
Bulunan değerler kıyaslandığında (4{,}82 < 7{,}72 < 8):
CEVAP: E) C < B < A
SINAV NOTU / PÜF NOKTASI: Aynı düşey ve yatay mesafeleri kat eden yollarda, doğrudan köşegen (hipotenüs) boyunca ilerleyen yollar üçgen eşitsizliği gereği kenarlar üzerinden giden yollardan daima daha kısadır (\sqrt{2} < 2). Bu nedenle en fazla köşegen kestirmesi kullanan C teli en kısa, kare çizgilerini takip eden A teli ise en uzundur.
Mutlak Değerli Eşitsizlikler ile Hata Payı ve Aralık Modelleme
KULLANILAN FORMÜL / KURAL: Bir niceliğin referans (orta) değerden olan sapması mutlak değerle modellenir. Referans değeri m, izin verilen maksimum hata payı (sapma) r olan bir x büyüklüğü |x - m| \le r eşitsizliği ile ifade edilir; bu durum -r \le x - m \le r çift katlı eşitsizliğine denktir.
ÇÖZÜM ADIMLARI
Adım 1 — Verilen Kütle Aralıklarını Belirleme
Ekmeklerin standart kütlesi 250\text{ gram} olup en fazla \mp 10\text{ gram} hata payına izin verilmektedir. Buna göre standartlara uygun bir ekmeğin kütlesi (x):
- En az: 250 - 10 = 240\text{ gram}
- En çok: 250 + 10 = 260\text{ gram}
Adım 2 — Eşitsizliği Mutlak Değer Biçimine Dönüştürme
Eşitsizliğin her tarafından referans değer olan 250 çıkarılır:
Bu çift taraflı eşitsizlik mutlak değer tanımı gereği doğrudan şu biçimde yazılır:
“En fazla \mp 10\text{ gram}” ifadesi sınır değerlerin (240 ve 260) dahil olduğunu belirttiği için küçük-eşittir (\le) sembolü kullanılır.
CEVAP: A) |x - 250| ≤ 10
SINAV NOTU / PÜF NOKTASI: Problem kökündeki “en fazla”, “en çok” gibi ifadeler sınır değerlerin aralığa dahil olduğunu gösterir; bu nedenle kesin eşitsizlik (<) içeren C seçeneği elenir ve eşitlik içeren (\le) A seçeneği doğru olur.
Cebir Karoları ile Tam Kare Özdeşliği Modellemesi
KULLANILAN FORMÜL / KURAL: Bir kenarı (a + b) birim olan bir karenin alanı tam kare özdeşliği kullanılarak (a + b)^2 = a^2 + 2ab + b^2 formülü ile hesaplanır. Açılımdaki terimlerin katsayıları, o alanı oluşturan cebir karolarının adetlerini doğrudan verir.
ÇÖZÜM ADIMLARI
Adım 1 — Oluşturulacak Karenin Toplam Alanını Bulma
Bir kenar uzunluğu (x + 3) birim olan karenin alanı, kenar uzunluğunun karesi alınarak bulunur:
Adım 2 — Karo Adetlerini Belirleme
Modeldeki karoların her birinin temsil ettiği alanlar:
- Mavi karo: x \cdot x = x^2
- Sarı karo: x \cdot 1 = x
- Yeşil karo: 1 \cdot 1 = 1
Toplam alanı (x^2 + 6x + 9) elde etmek için cebirsel ifadedeki katsayılara göre:
- x^2 karosundan: 1 adet
- x karosundan: 6 adet
- 1 karosundan: 9 adet kullanılmalıdır.
CEVAP: C) 1 — 6 — 9
SINAV NOTU / PÜF NOKTASI: Cebir karolarıyla yapılan geometrik modellemelerde çarpım sonucundaki cebirsel terimlerin baş katsayıları, o türe ait karoların ihtiyaç duyulan parça sayısına daima eşittir. Bu sayede şekli tek tek çizmeden doğrudan katsayıları okuyabilirsiniz.
Doğrusal Fonksiyonlarda Öteleme, Katsayı ve Görüntü Kümesi Analizi
KULLANILAN FORMÜL / KURAL: Doğrusal bir fonksiyonda eğim m = \frac{\Delta y}{\Delta x} olup, artan fonksiyonlar tanımlı oldukları [x_1, x_2] kapalı aralığında minimum değerini sol uçta (x_1), maksimum değerini ise sağ uçta (x_2) alır. Görüntü kümesi [f(x_1), f(x_2)] aralığıdır.
ÇÖZÜM ADIMLARI
Adım 1 — a Gerçek Sayısının ve Fonksiyonların Başlangıç Değerlerinin Bulunması
Grafikte x = 1 apsisinde g ve h fonksiyonlarının aynı noktadan başladığı görülmektedir. Verilen f(1) = 1 değeri eşitliklerde yerine yazılır:
Grafikten g(1) = h(1) olduğu için:
Bu durumda fonksiyonlar arasındaki bağıntılar:
Adım 2 — Fonksiyon Denklemlerinin ve Uç Değerlerinin Belirlenmesi
h fonksiyonuna ait doğru parçasının eğimi m_h = 1 olarak verilmiştir. h(1) = 2 noktasından geçen doğrunun denklemi:
Tanım kümesi [1, 3] olduğundan:
- h(1) = 2 (minimum değer)
- h(3) = 3 + 1 = 4 (maksimum değer)
Dolayısıyla h fonksiyonunun görüntü kümesi [2, 4] olur.
h(x) = 2f(x) olduğuna göre f(x) fonksiyonu:
- f(1) = 1
- f(3) = 2
f fonksiyonu artandır ve görüntü kümesi [1, 2]'dir.
g(x) = f(x) + 1 olduğuna göre g fonksiyonunun minimum değeri:
ÇÖZÜM VE SEÇENEK ANALİZİ
- A) f artan bir fonksiyon olduğundan maksimum değerini aralığın sağ ucu olan x = 3’te alır (f(3) = 2). (Doğru)
- B) g artan bir fonksiyon olup minimum değerini x = 1’de alır ve g(1) = 2’dir. (Doğru)
- C) h fonksiyonunun maksimum değeri x = 3 için h(3) = 4’tür. (Doğru)
- D) f fonksiyonunun uç değerleri 1 ve 2 olduğundan görüntü kümesi [1, 2]'dir. (Doğru)
- E) h fonksiyonunun görüntü kümesi [2, 4]'tür; [2, 3] ifadesi yanlıştır. (Yanlış)
CEVAP: E) h fonksiyonunun görüntü kümesi [2, 3]'tür.
SINAV NOTU / PÜF NOKTASI: Eğimi 1 olan bir doğru [1, 3] aralığında x ekseni boyunca 3 - 1 = 2 birim ilerlediğinde, y ekseninde de 2 birim yükselir. Başlangıç değeri 2 olan h fonksiyonu, bitişte 2 + 2 = 4 değerine ulaşmak zorundadır.
Doğrusal Konumda Mutlak Değer Fonksiyonu ve Parçalı Tanım
KULLANILAN FORMÜL / KURAL: Sayı doğrusu üzerinde bir noktanın referans noktasına (0) olan uzaklığı mutlak değer fonksiyonu ile ifade edilir (d(x) = |x|). Mutlak değer fonksiyonunun parçalı gösterimi, tanım kümesindeki işaret değişimine göre x < 0 için -x, x \ge 0 için x şeklindedir.
ÇÖZÜM ADIMLARI
Adım 1 — Uzaklık Bağıntısının Kurulması
Şarj istasyonu referans noktası (0) olarak kabul edildiğinde, robotun konumu x metredir:
- Şarj istasyonunun sağında (x \ge 0) konum pozitif veya sıfırdır.
- Şarj istasyonunun solunda (x < 0) konum negatiftir.
Uzaklık negatif bir değer alamayacağından, robotun referans noktasına olan uzaklığı d(x):
Adım 2 — Mutlak Değer Fonksiyonunun Parçalı Yazımı
Mutlak değerin matematiksel tanımı gereği:
- Robot referans noktasının solunda olduğunda (x < 0), uzaklığın pozitif çıkması için konum değeri eksi (-) ile çarpılır: d(x) = -x (Örneğin x = -5 ise uzaklık -(-5) = 5\text{ metre} olur).
- Robot referans noktasında veya sağında olduğunda (x \ge 0), uzaklık doğrudan konumun kendisine eşittir: d(x) = x.
Bu durum parçalı fonksiyon olarak şöyle yazılır:
CEVAP: B) d(x) = \begin{cases} -x, & x < 0 \ x, & x \ge 0 \end{cases}
SINAV NOTU / PÜF NOKTASI: Fiziksel ve geometrik büyüklüklerde “uzaklık” daima sıfır veya pozitif (d(x) \ge 0) olmak zorundadır. x < 0 iken önüne gelen eksi işareti ( -x ), sonucun negatif olduğu anlamına gelmez; negatif bir sayıyı pozitife dönüştürür.






