(I) Bir melodi duyduğumuzda beynimizdeki farklı işlevleri olan birçok bölge etkinleşir. (II) Bir müzik aleti çaldığımızda bu etki daha da belirginleşir. (III) Örneğin müzikle ilgilenen kişilerin işitsel yetenekleri gelişmiştir. (IV) Bu arada bir müzik aleti çalabilmek için kişinin kendisinin kas hareketlerini kontrol ve koordinesi gerekir. (V) Yani beynimizdeki motor, işitsel ve görsel işlevlerden sorumlu bölgeler birlikte, uyumlu bir şekilde çalışmalıdır.
Bu parçadaki numaralanmış cümlelerin hangisin- de bir sözcüğün yapısındaki iyelik eki çıkarıldığında cümlenin anlamı bozulmaz?
A) I
B) II
C) III
D) IV
E) V
Cümlelerdeki İyelik Ekinin Çıkarılması Durumunda Anlamın Korunması
ÇÖZÜM ADIMLARI:
Adım 1 — I. Cümlenin İncelenmesi (A Seçeneği)
“(I) Bir melodi duyduğumuzda beynimizdeki farklı işlevleri olan birçok bölge etkinleşir.”
- Bu cümledeki “duyduğumuzda” (duy-duk-umuz-da), “beynimizdeki” (beyin-imiz-de-ki) ve “işlevleri” (işlev-ler-i) sözcüklerinde iyelik ekleri bulunmaktadır. Bu eklerden herhangi biri çıkarıldığında sözcüklerin anlam ilişkisi kopar ve cümlenin yapısı/anlamı bozulur.
Adım 2 — II. Cümlenin İncelenmesi (B Seçeneği)
“(II) Bir müzik aleti çaldığımızda bu etki daha da belirginleşir.”
- “Çaldığımızda” (çal-dık-ımız-da) sözcüğündeki 1. çoğul kişi iyelik eki çıkarıldığında fiilimsi işlevini ve kişi bağlantısını yitirir, cümle anlamsızlaşır.
Adım 3 — III. Cümlenin İncelenmesi (C Seçeneği)
“(III) Örneğin müzikle ilgilenen kişilerin işitsel yetenekleri gelişmiştir.”
- “Yetenekleri” (yetenek-ler-i) sözcüğündeki 3. çoğul iyelik eki, “kişilerin” tamlayanı ile isim tamlaması kurmaktadır. Ek çıkarıldığında tamlama bozulur ve anlam düşüklüğü oluşur.
Adım 4 — IV. Cümlenin İncelenmesi (D Seçeneği)
“(IV) Bu arada bir müzik aleti çalabilmek için kişinin kendisinin kas hareketlerini kontrol ve koordinesi gerekir.”
- Bu cümledeki “kendisinin” sözcüğünün kökü “kendi” dönüşlülük zamiridir. Dönüşlülük zamiri yapısı gereği iyelik anlamını kendinde barındırır.
- “Kendisinin” (kendi-si-n-in) sözcüğündeki 3. tekil iyelik eki (-si) çıkarılıp ilgi eki doğrudan eklendiğinde sözcük “kendinin” biçimini alır ya da doğrudan “kendi” şeklinde kullanılabilir (“kişinin kendi kas hareketlerini…”). Her iki durumda da cümlenin anlamında veya dil bilgisel yapısında hiçbir bozulma meydana gelmez.
Adım 5 — V. Cümlenin İncelenmesi (E Seçeneği)
“(V) Yani beynimizdeki motor, işitsel ve görsel işlevlerden sorumlu bölgeler birlikte, uyumlu bir şekilde çalışmalıdır.”
- “Beynimizdeki” (beyin-imiz-de-ki) sözcüğündeki iyelik eki çıkarıldığında aidiyet bağı kopar ve cümle bütünlüğü bozulur.
Adım 6 — Seçenek Karşılaştırması
A. I — İyelik eki çıkarıldığında anlam ve yapı bozulur.
B. II — İyelik eki çıkarıldığında fiilimsi yapısı bozulur.
C. III — İsim tamlamasındaki tamlanan eki düştüğü için anlam bozulur.
D. IV — “Kendi” zamirindeki iyelik eki (-si) çıkarıldığında sözcük “kendinin” veya “kendi” olarak anlamını eksiksiz korur.
E. V — İyelik eki çıkarıldığında cümlenin anlamı bozulur.
Adım 7 — Son Doğrulama
Dönüşlülük zamiri olan “kendi”, ek almadan da iyelik işlevi görebilen özel bir sözcüktür. Bu nedenle üzerine gelen 3. tekil iyelik eki çıkarıldığında cümlenin anlamında daralma ya da bozulma oluşmaz.
━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━
CEVAP: D) IV
━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━
Dönüşlülük zamirlerinde iyelik eki kullanımı ve tamlama kurma kuralları ile ilgili benzer bir pekiştirme sorusu çözmek ister misin?