çargah beşlisi aralıklar
Çargâh Beşlisinde Aralıklar Nasıl?
Çargâh beşlisi, Türk müziğinde kullanılan bir dizidir ve içerisinde bulunan seslerin birbirine uzaklığı yani aralıkları, müzik teorisine göre anlamlı bir düzen oluşturur. İşte çargâh beşlisinin detaylı aralık analizi:
Çargâh Beşlisi Nedir?
Çargâh beşlisi, Türk müziğinde bir çargâh dizisinden türeyen sesler arasındaki belirli bir düzeni ifade eder. Beşli yapısı, sırasıyla çargâh makamı tonlarını içerir ve genellikle şu şekilde sıralanır:
- Çargâh (Do)
- Re
- Mi
- Fa
- Sol
Aralıklar
Aralıklar, iki nota arasındaki mesafeyi ifade eder. Çargâh beşlisinde aralıklar şu şekildedir:
- Çargâh - Re: 1 tam ses (Do’dan Re’ye)
- Re - Mi: 1 tam ses
- Mi - Fa: 1 yarım ses
- Fa - Sol: 1 tam ses
Teorik Özet
- Tam ses: İki nota arasında geniş bir mesafe. Örneğin, Do’dan Re’ye aralık bir tam sestir.
- Yarım ses: İki nota arasındaki en küçük mesafe (yarım ton). Örneğin, Mi’den Fa’ya aralık bir yarım sestir.
Pratik Relevance (Türk Müziği Uygulaması)
Bu beşli düzen, Türk müziğinde çargâh makamını anlamak ve çalmak için temel oluşturur. Çalgılarla çalarken, doğru aralıkları vermek sizin makamı doğru icra edebilmenizi sağlar.
Özet Aralık Tablosu
| Aralıklar | Ses Mesafesi |
|---|---|
| Çargâh - Re | 1 Tam ses |
| Re - Mi | 1 Tam ses |
| Mi - Fa | 1 Yarım ses |
| Fa - Sol | 1 Tam ses |
Türk Müziğinde Diğer Beşliler
Bu aralık düzeni yalnızca çargâh beşlisine özgü değildir! Türk müziğinde rast, segâh ve nihavent beşlileri gibi farklı diziler de benzer bir düzenle çalışır ve makam anlayışında kritik rol oynar.
İçerik Kaynağı:
Türk müziği teorisi üzerine yazılı kaynaklar ve akademik notlar.
Çargah Beşlisi Aralıkları Nasıldır?
Cevap:
Çargah Beşlisi Nedir?
Çargah beşlisi, Türk müziğinde kullanılan bir dizi (pentachord) türüdür. Batı müziğindeki majör beşli dizisine de benzetilebilir. Çargâh makamının temel dizisidir ve dizinin her sesi bir perdeyi temsil eder.
Çargah Beşlisinin Notaları
Çargah beşlisi şu notalardan oluşur:
- Çargah (Do)
- Dügah (Re)
- Segah (Mi♭)
- Çargah (Mi)
- Nevâ (Fa)
Ancak, Çargah beşlisinin klasik dizilişi Batı’daki gibi tam ve yarım aralıklar içermez; Türk müziğindeki koma sistemiyle dizilir.
Aralıkların İncelenmesi
Çargâh beşlisinin aralıkları aşağıdaki gibidir:
| Sıra | Nota | Aralık (Koma cinsinden) |
|---|---|---|
| 1 | Çargah (Do) | - |
| 2 | Dügah (Re) | 9 koma (tam perde) |
| 3 | Segah (Mi♭ - 1 koma pest) | 8 koma (küçük perde) |
| 4 | Çargah (Mi) | 5 koma (artık bakiye) |
| 5 | Nevâ (Fa) | 9 koma (tam perde) |
Yani:
- Çargah → Dügah: 9 koma (Türk müziğinde tam perde)
- Dügah → Segah: 8 koma (küçük perde)
- Segah → Çargah (Mi): 5 koma (bakiye)
- Çargah (Mi) → Nevâ: 9 koma (tam perde)
Tabloyla Gösterim:
| Notalar | Aralık | Koma |
|---|---|---|
| Do → Re | Tam perde | 9 |
| Re → Mi♭ | Küçük perde | 8 |
| Mi♭ → Mi | Artık bakiye (çok küçük aralık) | 5 |
| Mi → Fa | Tam perde | 9 |
Önemli Bilgiler:
- Çargah beşlisinde toplamda 31 koma aralık vardır.
- Türk müziğinde koma ismi verilen çok küçük ses aralıkları kullanılır; bu yüzden Batı müziğiyle karşılaştırmak için komaların bilinmesi önemlidir.
- Çargah beşlisi, Türk müziğinde majör bir diziye en çok benzeyen beşlidir.
Kısa Not:
- Beşli: Arka arkaya sıralı beş nota ve bunların aralıklarıdır.
- Aralıklar: Sırasıyla tam perde (9 koma), küçük perde (8 koma), bakiye (5 koma), tam perde (9 koma).
Ek Bilgi:
- Türk müziğindeki ses sistemi ve aralıkları hakkında daha fazla bilgi için “Türk Musikisinin Nazariyatı ve Usulleri” (Y. Sadettin Arel) gibi kaynaklara bakabilirsin.
Çargah Beşlisinde Aralıklar Nasıl?
Answer:
Türk müziğinde makamlar, dörtlü (4’lü) ve beşli (5’li) diye adlandırılan aralık dizileriyle tanımlanır. Çargah Makamı, Batı müziğinde “do majör” dizisine yakın bir diziliş içerir; dolayısıyla Çargah beşlisi (makamın başlangıç sesi ile beşinci derecesi arasındaki dizi) kabaca “Do–Re–Mi–Fa–Sol” seslerini andırır.
• Eğer Batı müziği notasyonuna göre seslendirilirse, aralıklar basitçe 2 tam ses, 2 tam ses, 1 yarım ses, 2 tam ses şeklinde özetlenebilir (do–re: 2, re–mi: 2, mi–fa: 1, fa–sol: 2).
• Geleneksel Türk müziği kuramında, özellikle 53 komalı dizge kullanıldığında, Çargah beşlisinin notaları arasındaki koma değerleri genellikle şöyledir:
- Birinci ses (Çargah) ile ikinci ses (Dügah) arası: 9 koma
- İkinci ses (Dügah) ile üçüncü ses (Segah) arası: 9 koma
- Üçüncü ses (Segah) ile dördüncü ses (Çargah sesi veya Fa) arası: 4 koma
- Dördüncü ses (Fa) ile beşinci ses (Neva/Sol) arası: 9 koma
Bu şekilde, 9 + 9 + 4 + 9 toplam 31 komalık bir beşli dizisi oluşmuş olur. Batı majör gamıyla benzediği için kulağımıza “dü-gâh, se-gâh, çâr-gâh, ne-va” şeklinde oldukça tanıdık (major/majör) bir yapı sağlar.
Özetle, Çargah beşlisinde aralıklar (Türk müziği kuramında 53 komalı sistem dikkate alındığında) genellikle 9 koma – 9 koma – 4 koma – 9 koma olup, Batı müziğindeki do majör dizisinin ilk 5 sesiyle örtüşür.
Çargâh Beşlisinde Aralıklar Nasıl?
Çargâh beşlisi, Türk makam müziğinde “Rast Makamı”nın ilk beş sesinden oluşan dizidir. Sesler sırasıyla
- Dügâh
- Segâh
- Çargâh
- Neva
- Hüseynî
aralıklarını oluştururlar. Aşağıda hem Türk musikîsindeki koma sistemiyle hem de 12-sesli eşit temperaman yarım-ton (semiton) cinsinden verilen bir özet tablo bulacaksınız.
| Derece Aralığı | Aralık (Koma) | Aralık (≈Cent) | Eş-Temperaman Semiton Cinsinden | İsim |
|---|---|---|---|---|
| Dügâh → Segâh | 9 koma | ≈203,8 ct | 2 semiton | Bûyûk İkinci (Major 2nd) |
| Segâh → Çargâh | 9 koma | ≈203,8 ct | 2 semiton | Bûyûk İkinci (Major 2nd) |
| Çargâh → Neva | 4 koma | ≈90,6 ct | 1 semiton | Küçük İkinci (Minor 2nd) |
| Neva → Hüseynî | 9 koma | ≈203,8 ct | 2 semiton | Bûyûk İkinci (Major 2nd) |
| Toplam (Dügâh → Hüseynî) | 31 koma | ≈702 ct | 7 semiton | Mükemmel Beşli (Perfect 5th) |
Özetle, Çargâh beşlisi aralıkları şu şekilde sıralanır:
Bûyûk 2 – Bûyûk 2 – Küçük 2 – Bûyûk 2
(12-sesli sisteme döküldüğünde 2–2–1–2 semiton)
• 1.→2. derece: Büyük İkinci (2 yarı ton)
• 2.→3. derece: Büyük İkinci (2 yarı ton)
• 3.→4. derece: Küçük İkinci (1 yarı ton)
• 4.→5. derece: Büyük İkinci (2 yarı ton)
Bu yapı, beşlinin toplamında 5. dereceye “mükemmel beşli” (7 yarı ton) elde edilmesini sağlar.