çargah beşlisinde diyez ve bemol nereye konulur
Çargâh Beşlisinde Diyez ve Bemol Nereye Konulur?
Türk Müziğinde Çargâh Beşlisi
Çargâh beşlisi, Türk müziğindeki makam dizilim ve teorilerinin bir parçasıdır. Bu dizi Çargâh makamı ile bağlantılıdır ve genellikle her bir beşli içerisindeki seslerin düzenlenmesini, dizilimini ve hangi seslere diyez veya bemol uygulanacağını kapsar. Çargâh makamında sesler şu şekilde sıralanır:
Çargâh Beşlisi:
- Çargâh (Do),
- Nevâ (Re),
- Hüseynî (Mi),
- Muhayyer (Fa),
- Gerdâniye (Sol).
Başlıca Kurallar - Diyez ve Bemol Yerleri
Türk müziğinde diyez (#) ve bemol (b) sesler dizilerde şu şekilde uygulanır:
-
Diyez (#):
- Bir sesi yarım perde kadar tizleştirmek için kullanılır.
- Çargâh beşlisinde diyez genellikle fa (mihraplı) sesi üzerinde uygulanır ve bu durumda fa diyez (F#) olarak adlandırılır.
-
Bemol (b):
- Bir sesi yarım perde kadar pestleştirmek için kullanılır.
- Çargâh beşlisindeki bemol, genellikle si üzerinde görülür ve si bemol (Bb) olarak adlandırılır.
Dizilime Göre Diyez ve Bemol Sistemi
Çargâh makamındaki dizilim şu şekilde değişebilir:
- Do – Re – Mi – Fa# – Sol (diyez uygulaması Fa üzerinde!)
- Çargâh makamında genellikle Bemol (b) kullanılmaz, çünkü temel dizilimde doğal sesler vardır. Ancak varyasyonlarda uygulanabilir.
Notasyon ve Uygulama
- Çargâh beşlisini oluştururken dizi içindeki Fa sesi diyez ve varyasyon durumlarında Bemol uygulanabilir. Bu, makamın hissine bağlıdır.
Özet
- Çargâh beşlisinde diyezler genellikle Fa üzerine eklenir (Fa diyez).
- Bemol, özel düzenlemelerde veya varyasyonlarda ortaya çıkabilir, özellikle si bemol üzerinde. Ancak, temel Çargâh diziliminde bemol kullanılmaz.
Eğer farklı bir makam veya soruya yönelik detaylı bilgi gerekirse, rica ederim belirtin. Türk müziği makamları oldukça derin bir konu olduğundan sizi doğru yönlendirmekten mutluluk duyarım!
Çargah beşlisinde diyez ve bemol nereye konulur?
Cevap:
Çargah Beşlisi Nedir?
Türk müziğinde “beşli” terimi, bir dizi veya dizinin ardışık beş perdesini ifade eder. Çargah beşlisi, Çargah makamının dizisinin ilki olan çargah perdesinden başlayarak art arda beş ses içerir:
- Çargah
- Dügah
- Segah
- Çargah (yani rast)
- Nevâ
(Not: Klasik batı müziğinde “Çargah” perdesi, “Do” notasına denk gelir.)
Türk Müziğinde Diyez (♯) ve Bemol (♭) Kullanımı
- Diyez (♯): Bir notanın yarım ses tizleşmesini sağlar, yani sesi bir koma yükseltir.
- Bemol (♭): Bir notanın yarım ses pestleşmesini sağlar, yani sesi bir koma inceltir.
Çargah Beşlisinde Diyez ve Bemol’ün Yerleri
1. Dizinin Temel (Doğal) Halleri:
Çargah beşlisi (Yani: Çargah - Dügâh - Segâh - Çargah (rast) - Nevâ) doğal halleriyle kullanılırsa diyez veya bemol içermez. Bunlar sırasıyla:
- Çargah: Do
- Dügâh: Re
- Segâh: Mi♭ (Segâh perdesi genellikle bemol kullanılır! Tam kararlı Mi değil, “segâh perdesi” özelinde pestleştirilmiş Midir.)
- Çargah: Fa
- Nevâ: Sol
Ancak, Segâh perdesinin bemollü kullanımı Türk müziğine özgüdür ve Batı müziğinden farklıdır.
2. Özel Durumlar:
Eğer bir makamsal çeşitlilik istenirse, aşağıdaki gibi işaretler kullanılabilir:
- Diyez (♯) genellikle Neva (Sol) perdesinde, “Buselik” ya da “Hicaz” gibi makamlarda karşımıza çıkar.
- Bemol (♭) ise sıkça Segâh (Mi) perdesinde görülür (özellikle rast ve segâh karakteri için).
| Perde Adı | Nota Karşılığı | Sık Kullanılan İşaret |
|---|---|---|
| Çargah | Do | — |
| Dügâh | Re | — |
| Segâh | Mi | Bemol (♭) |
| Çargah | Fa | — |
| Nevâ | Sol | Diyez (♯, bazı makamlarda) |
Özetle:
- Segâh perdesi genellikle bemollü (Mi♭) kullanılır.
- Nevâ perdesi bazı makamlarda diyezli (Sol♯) olabilir.
- Çargah, Dügâh ve Fa perdesi çoğunlukla işaretsiz (doğal) kullanılır.
Kısacası:
Çargah beşlisinde “segâh” perdesine bemol, “nevâ” perdesine ise bazı makamlarda diyez konulur. Bu, makamın özelliğine göre değişiklik gösterebilir.
Ek Bilgi:
Türk müziğinde koma aralıkları ve özel işaretleme sistemi olduğu için, klasik batı müziğinden farklı olarak diyez ve bemol işaretlerini daha ince ses aralıklarıyla kullanıyoruz.
Kaynak:
- Türk Musikisi Nazariyatı ve Usulleri, Yılmaz Öztuna
- [Kırık Link Silindi]
Çargah beşlisinde diyez ve bemol nereye konulur?
Answer:
Aşağıda, Türk müziğinde “Çargâh beşlisi”nin genel yapısını ve diyez/bemol konumlarını adım adım ele alacağız.
1. Çargâh Beşlisinin Tanımı
- Çargâh dizisi, Türk müziğinde “Çargâh makamının” başlangıç (karar) sesi olan Do (çargâh perdesi) üzerinden şekillenen bir dizidir.
- Beşli (pentachord), makamın ilk beş sesini kapsar. Bu nedenle, “Çargâh beşlisi” dediğimizde genellikle Do–Re–Mi–Fa–Sol seslerine bakılır.
2. Notalar ve İşaretler
- Klasik Batı müziği notasyonunda La majör, Do majör gibi dizilerde olduğu gibi en baştan bir diyez (♯) veya bemol (♭) konulmadığında bu, dizinin “doğal” haliyle kullanıldığını gösterir.
- Çargâh beşlisinde herhangi bir diyez (♯) veya bemol (♭) doğrudan yer almaz. Yani Do, Re, Mi, Fa, Sol sesleri varsayılan haliyle (Batı müziğindeki karşılığı gibi doğal sesler) kullanılır.
3. Koma Sistemine Göre İnceleme
Türk müziğinde makamsal sesler koma denilen mikrotonlarla da incelenebilir. Batı müziğinde “Mi” doğal olarak tam yarım ses yukarıda veya aşağıda olmaz; Türk müziğinde ise bazı makamlarda bu notanın inceltilmesi (bakiye koma) veya kalınlaştırılması (bemollü koma) görülebilir. Fakat Çargâh beşlisinin kendisinde ekstra diyez veya bemol kullanılmaz.
- “Mi” ve “Fa” gibi perdelerde birçok makamda farklı komalı varyasyonlar olsa da Çargâh makamının beşlisi (Do, Re, Mi, Fa, Sol) diyez/bemol içermez.
4. Uygulamada Karşılaşılabilecek Durumlar
- Seyir ve süsleme: Makamın seyri içinde seyrek de olsa geçici kromatik süslemelerde (örneğin Fa# veya Si♭ gibi) kullanımlar olabilir. Bu durum makama zenginlik ve karakter kazandırır. Ancak bu, “beşlinin” temel yapısını değiştirmez.
- Metotlarda veya eserlerde, geçki (modülasyon gibi) yapılacaksa kısa süreli diyez-bemol işaretleri görebilirsiniz. Yine de bunlar dizinin kendi kalıcı işaretleri değil, geçici kullanımlardır.
5. Sonuç
Çargâh beşlisinde (Do–Re–Mi–Fa–Sol) herhangi bir kalıcı diyez veya bemol işareti kullanılmaz. Batı müziğindeki Do majör beşlisinde olduğu gibi, doğal seslerle icra edilir. Eğer eser içinde geçici modülasyonlar veya süslemeler gerekiyorsa o anlık diyez/bemol eklenebilir, ancak beşlinin temel hâlinde diyez ve bemol yer almaz.
Kaynakça (Örnek):
- Arel-Ezgi-Uzdilek Sistemi
- Türk Müziği Nazariyatı Dersleri
Çargâh beşlisinin perdeleri ve ona ait işaretlemeler (diyez/bemol) şöyle özetlenebilir:
-
Çargâh beşlisi (pentachord) notaları:
• Do (Çargâh)
• Re (Dügâh)
• Mi (Buselik)
• Fa → Fa♯ (Uşşak tetrachordunun 4. perdesi)
• Sol (Neva) -
Dolayısıyla tek gereken işaretleme, fa notasına konulacak diyez (♯) işaretidir.
Bemol (♭) işareti bu beşli içinde kullanılmaz. -
Modern batı notasındaki karşılığına bakacak olursak, Çargâh beşliğinin anahtar imzası (key signature) “tek #—F♯” şeklindedir.
Tablo hâlinde gösterim:
| Nota | İşaret |
|---|---|
| Do | doğal |
| Re | doğal |
| Mi | doğal |
| Fa | ♯ (Fa♯) |
| Sol | doğal |
Özetle:
– Çargâh beşlisinde yalnızca fa notası diyezlenir.
– Bemol işareti bu beşli dizide yer almaz.